Kortezwaag in de 19de eeuw
Kortezwaag bleef in de 19de eeuw een klein dorp naast het snel groeiende Gorredijk. In 1839 telde Kortezwaag 576 inwoners. De eeuw bracht een Joodse begraafplaats, nieuwe scholen en een grote verbouwing van de Mariakerk.
1804: een Joodse begraafplaats in de Kortezwaagster weiden
De Joodse gemeenschap van Gorredijk kreeg in 1804 de beschikking over een stuk grond in het Blinewyksbosk onder Kortezwaag. Het lag afgelegen, buiten het drukke centrum. De begraafplaats werd daarna generaties lang gebruikt voor Joden uit Gorredijk en omgeving.
De oudste bewaarde grafsteen dateert uit 1807. De begraafplaats lag als een klein eiland tussen sloten en weilanden. Voor een begrafenisstoet was de plek moeilijk bereikbaar; later kwam er een recht van overpad.
De Joodse gemeenschap van Gorredijk en haar begraafplaats in Kortezwaag
1832: een nieuwe dorpsschool
Anne Kornelis van der Meulen was schoolmeester, koster en voorzanger. In 1804 verdiende hij 32 gulden per jaar; in 1817 was zijn traktement 60 gulden. In 1832 kreeg Kortezwaag een nieuw schoolgebouw.
Toen Van der Meulen in 1843 op hoge leeftijd met pensioen ging, volgde W.L. Elsinga hem op. Het inkomen van het nieuwe schoolhoofd bestond uit 110 gulden per jaar, schoolgeld van ongeveer vijftig tot zestig leerlingen en een vrije woning.
1845: Rindert van Zinderen Bakker geboren in Kortezwaag
Rindert van Zinderen Bakker werd op 8 mei 1845 in Kortezwaag geboren. Zijn vader Klaas Tjeerds Bakker was inlands kramer en zijn moeder Fokjen Rinderts van Zinderen werkte als naaister. Vanaf zijn twaalfde werkte Rindert achtereenvolgens als beurtschippersknecht, bij een grutter, bij een stoelenmaker en bij een timmerman. Timmeren werd zijn vak.
In 1871 raakte hij betrokken bij de plaatselijke arbeidersorganisatie in Gorredijk-Kortezwaag. Later werd hij een socialistisch politicus en schrijver. In 1891 werd hij gekozen in de gemeenteraad van Opsterland; het Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging noemt hem de eerste socialist in Nederland die gemeenteraadslid werd. Van 1895 tot 1897 zat hij ook in de Provinciale Staten van Friesland.
1885: negentig leerlingen in een nieuwe school
In de jaren 1880 besloot de gemeente opnieuw tot nieuwbouw. Voor 450 gulden werd ongeveer 1500 vierkante meter grond gekocht. De nieuwe school aan de hoek van de Nijewei en de Lijkweg ging in 1885 open. Er waren toen ongeveer negentig leerlingen.
Geert Boele Wieling werd hoofd. Toen hij enkele jaren later vertrok, ontstond discussie over zijn opvolging. Tegenstanders van kandidaat Nawijn voerden aan dat hij de beginselen van de jonge sociaal-democratische beweging zou aanhangen. Andere ouders steunden hem juist. Geen van de twee aanvankelijk besproken kandidaten werd uiteindelijk benoemd; in 1893 volgde T. Sijbrandij.
Een benoeming aan een dorpsschool kon daardoor een plaatselijk politiek conflict worden.
1896: een toren en de verkoop van een oude klok
De Mariakerk uit 1797 had oorspronkelijk geen toren. In 1896 werd het gebouw grondig verbouwd en kreeg het een houten dakruiter. Voor de financiering werd een van de twee oude luidklokken verkocht. De kerkvoogdij legde geld bij en ook de gemeente betaalde mee.
De verkochte Mariaklok bleek uitzonderlijk oud. Het Rijksmuseum kocht de klok om te voorkomen dat zij naar het buitenland verdween. Later kwam zij als bruikleen in het klokkenmuseum in Asten terecht.
Wat is nog zichtbaar?
- de Mariakerk uit 1797 met dakruiter uit 1896;
- het oude kerkhof rond de kerk;
- de Joodse begraafplaats aan de Dwarsfeart;
- de oude wegen en vaarten waarlangs Kortezwaag en Gorredijk in elkaar zijn gegroeid.
Kortezwaag door de eeuwen heen
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.