Oranjewoud in de 19de eeuw

De 19de eeuw begon met het verdwijnen van een deel van het oude Nassaucomplex, maar niet met het verdwijnen van Oranjewoud als buitenplaatsengebied. Nieuwe eigenaren bouwden landhuizen, oudere lanen en waterstructuren bleven liggen en bezoekers kwamen voor bos, wandelingen en uitspanningen.

1803-1805: de oude zijvleugels verdwijnen

De twee vleugels van het 18de-eeuwse lustslot werden in 1803 en 1805 voor afbraak verkocht. In 1822 werden delen van het terrein verkocht en verdeeld. Het belangrijkste vorstelijke gebouw verdween daarmee, maar de grachten, lanen en lange zichtassen bleven het gebied mede bepalen.

Landschap rond 1800.

1829-1830: een nieuw landhuis Oranjewoud

Hendrik Willem de Blocq van Scheltinga liet in 1829-1830 het huidige landhuis Oranjewoud bouwen. In de loop van de eeuw kwamen er meer buitenplaatsen en werden bestaande huizen vernieuwd. Daarmee ontstond het landschap van landhuizen, pachtboerderijen, bos en lanen dat later zo kenmerkend werd.

Een buitenplaats was tegelijk een bedrijf. Grond leverde pacht en landbouwproducten op; bos leverde hout en vroeg onderhoud. Tuinen, paarden en gebouwen zorgden voor werk voor knechten, hoveniers, koetsiers, bosarbeiders en dienstpersoneel.

Landschap rond 1800.

Wandelaars en uitspanningen

De bossen werden in de 19de eeuw steeds vaker bezocht. Uitspanning De Kom werd in 1872 gebouwd. Zulke gelegenheden boden bezoekers eten, drinken en een rustpunt. De ontwikkeling van horeca hoorde bij de groei van Oranjewoud als bestemming vanuit Heerenveen en voor reizigers van buiten.

Niet iedere bezoeker zag hetzelfde. Een landheer keek naar bezit en aanleg, een boer naar land en pacht, en een dagjesmens naar lanen en vijvers. Achter het recreatieve landschap bleef dagelijks werk doorgaan.

Herberg rond 1800.

1881: Jacobus Craandijk wandelt door Oranjewoud

Jacobus Craandijk bezocht Oranjewoud tijdens zijn reizen door Nederland. Hij liep vanuit Oudeschoot door het gebied en beschreef buitenplaatsen, vijvers, een hertenkamp en uitspanningen. Over een laan schreef hij: "'t Is een donkere laan, met een digt belommerd voetpad er nevens."

Zijn verslag verscheen in 1882. Op de aparte pagina is het relevante gedeelte niet kort samengevat, maar in modern Nederlands hertaald, zodat zijn route en waarnemingen stap voor stap te volgen zijn.