De Knipe in de 18de eeuw
In Boven- en Benedenknijpe leefden turfschippers, boeren, handelaars en doopsgezinde gezinnen langs de vaart.
Een dorp waar handel en turf samenkwamen
De vervening bepaalde het landschap rond het dorp. De Schoterlandse Compagnonsvaart bracht niet alleen de turven weg; ze maakte het ook mogelijk hout, voedsel en andere benodigdheden per boot aan te voeren. In het westen lag Benedenknijpe; in het oosten Bovenknijpe.
Boeren gebruikten de ontgonnen grond voor landbouw en veeteelt. Vrouwen werkten mee in huishouden, bedrijf en handel. Andere inwoners dreven een winkel, leverden drank of verdienden geld met vervoer. De overgeleverde gegevens noemen geen vaste dagelijkse beurtvaarttijden of precieze waterdiepten.
Turfvaart rond 1780.
1736: huizen en werkplaatsen aan het Diep
Landmeter Foocke Eijeles tekende in 1736 de erven langs het noordelijke deel van de Compagnonsvaart, toen Nieuw-Katlijk genoemd. Hij zette boerderijen, huizen, een smederij, een turfschuur, een brouwerij, een voetpad en een houten brug op zijn kaart. Bij een erf noteerde hij dat de voorkamer tot Schoterland behoorde en een ander deel van het huis tot Opsterland. Over een ander erf schreef hij:
De woonkamer in Schooterlandt ende schuere Opsterlandt
Een deel van de bewoning lag precies tegen oude bestuurlijke grenzen aan. De kaart noemt verder het voetpad langs het water en de vaart zelf, die van Heerenveen naar Bontebok liep. Aan de oever waren behalve turfwerk ook een café en kleine handelsbedrijven te vinden.
1749: een stokerij in Benedenknijpe
In een overzicht van de belastingaanslag van 1749 wordt Ayze Eyzes vermeld als stoker in Benedenknijpe. Zijn huishouden telde drie personen ouder dan twaalf jaar en twee kinderen. De familie bezat een bedrijf waar drank werd gestookt. Rond 1800 werd de stokerij verkocht en veranderde de opvolgende bedrijfsvoerder van beroep.
De vermelding bevat een afzonderlijke aanslag, maar de precieze geldnotatie is niet veilig genoeg om zonder controle in moderne guldens en stuivers om te rekenen. Meer over handel en herbergen staat op de themapagina.
Een eigen doopsgezinde kerk
De Knijpe had al langer doopsgezinde inwoners. In de 18de eeuw kwamen verschillende groepen bijeen. Een overlevering van de gemeente Knijpe-Mildam telt ongeveer dertig gedoopte leden in 1710 en 68 in 1733. De aantallen betreffen de geloofsgemeenschap, niet het totale inwonertal van beide dorpen.
In 1751 werd in Bovenknijpe een doopsgezind kerkgebouw gebouwd. Ook de contacten met Mildam en Heerenveen bleven bestaan.
Scheepvaart rond 1790.
1786: ruzie om het voorgaan in Bovenknijpe
Foeke Wigles Gorter, doopsgezind leraar in Sappemeer, hield een dagboek bij. Zijn dagboek beschrijft een conflict tussen Anne Johannes, die als leraar met Knijpe-Mildam verbonden was, en Jan Andries Siezenga. Op 24 december 1786 werd het geschil scherper toen Anne Johannes in Bovenknijpe zou voorgaan.
Anne Johannes was in 1785 als broeder in de gemeente opgenomen. De ruzie speelde het jaar daarop rond zijn optreden als voorganger. De betrokkenen waren het niet eens over wie in de gemeente kon spreken en onder welke voorwaarden. De woorden van de betrokkenen zijn niet volledig overgeleverd.
Eten, woningen en reizen
Schippers en turfarbeiders woonden langs de vaart en in de ontgonnen buurten. Brandstof lag dichtbij, maar inkomen moest verdiend worden door zware arbeid op het veen, op het land en met vrachtvaart. Voor grotere aankopen en de handel bleven Heerenveen en de omliggende dorpen van belang.
De woonplaatsen lagen aan de doorgaande verbinding door Schoterland. Over een trekschuitregeling voor passagiers vanuit Knijpe in deze eeuw zijn geen betrouwbare dienstgegevens gevonden; de turfschuit en de weg zijn wel aantoonbare vervoersmiddelen.
Keuken rond 1750.
Wat is nog zichtbaar?
- De doopsgezinde kerk in Bovenknijpe; delen van het gebouw dateren uit 1751.
- De kerk uit 1661 in het westelijke deel van het dorp.
- Het oude verloop van de vaart en de wijken die naar de veengronden liepen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.