Appelscha door de eeuwen heen
Appelscha groeide op de grens van zand, heide en hoogveen. Het oude dorp lag rond de Boerestreek, met de buurtschappen Aekinga, Terwisscha en De Bult. De oude boerderijen lagen tussen de Westeresch en Oosteresch. Ten oosten en noordoosten lag het uitgestrekte Appelschaster en Fochteloer hoogveen. De moderne dorpskern langs de vaart ontstond pas in de 19de eeuw.
Een oud boerendorp aan de rand van het veen
De gemeente Ooststellingwerf noemt tijdelijke bewoning bij Appelscha rond 450 en een waarschijnlijke eerste schriftelijke vermelding in 1247. Archeologisch onderzoek beschrijft het latere Hoog-Appelscha als een esdorp: boerderijen stonden rond de huidige Boerestreek, terwijl de akkers op de essen lagen. Rond 1450 werden leidijken aangelegd om water uit het hoogveen van de akkers te houden.
1510: Abellinus Rodolphi uit Appelscha
Een van de vroegste inwoners die bij naam bekend is, is Abellinus Rodolphi de Appelscha. Hij werd op 30 maart 1510 in Utrecht tot priester gewijd. Dezelfde Abel Rodolphi komt later als vicaris in Elsloo voor. De 16de-eeuwse pagina van Appelscha vertelt wat uit deze schaarse bronnen wel en niet over het dorp kan worden afgeleid.
Boeren op het Hoogeveen
In de 17de eeuw woonde Jacob Anders met Hille Jans op het Appelsche Hoogeveen. Na Jacobs overlijden bleef Hille er zelf boeren. Vanaf 1650 verpachtte zij het bedrijf voor 81 carolusguldens per jaar. Hun zoon Abele verkocht later zijn aandeel in het Hoogeveen aan de familie Lycklama a Nijeholt. De stemkohieren en familiegegevens maken hier een boerenbedrijf zichtbaar dat tegelijk deel was van een groter netwerk van grondbezit.
1777: toestemming voor een vaart
Op 26 november 1777 tekenden of vertegenwoordigden 54 grondeigenaren een overeenkomst die toestemming gaf om door Appelscha een "bekwame vaart" naar Drenthe te graven. Bij het doorsnijden van hoofdwegen moesten bruggen worden aangelegd. De vaart bereikte de streek pas veel later. In 1819 was het Stokersverlaat gereed en in 1820 volgde het Bovenstverlaat.
1819: boeren vrezen de kosten van armoede
Nog voordat de grote vervening begon, richtten elf ondertekenaars uit Appelscha een verzoek aan koning Willem I. Zij verwachtten dat veenarbeiders in ziekte, winterwerkloosheid en armoede op de plaatselijke armenzorg zouden terugvallen. Daarom vroegen zij om zes stuivers per verkocht dagwerk turf voor een plaatselijk fonds. Het verzoek uit 1819 is op een aparte pagina uitgebreid hertaald.
Het verzoek uit 1819 is op een aparte pagina uitgebreid hertaald
Vervening, Nieuw-Appelscha en arbeiders
Vanaf 1827 werd het hoogveen bij Appelscha op grote schaal aangesneden. Langs de Opsterlandse Compagnonsvaart, de Nieuwe Vaart en de gegraven wijken kwamen huizen van veenbazen en arbeiders. Het zwaartepunt van het dorp verschoof daardoor van de Boerestreek naar de vaart. In 1859 werd de Eerste Wijk naar het latere Ravenswoud gegraven.
In de jaren 1888-1890 kwamen loon, gedwongen winkelnering en de betaling van vrouwen bij het turfwerk centraal te staan in arbeidsconflicten. De vrouwenstaking van 1890 is apart uitgewerkt. Een jaar later vertelde veenarbeidster Janke Hendriks Binnema aan de Staatscommissie voor de Arbeidsenquete over haar werk, het loon, kinderzorg, wonen en de staking.
De uitgestrekte bossen ten zuiden van Oud-Appelscha en Aekinga kwamen vooral na 1900. In 1901 besloot het Rijk staatsbossen aan te leggen in Ooststellingwerf, Diever en Smilde. Bij Appelscha begon het werk in 1906. Het eigenlijke duingebied werd in 1911 door de staat gekocht; in 1912 was een deel al bebost en begin 1926 was ongeveer 500 hectare met bomen beplant. De aanleg van de Staatsbossen en het werk van de bosarbeiders tussen 1900 en 1930 staat op een aparte pagina.
De aanleg van de Staatsbossen en het werk van de bosarbeiders tussen 1900 en 1930
De Reservekas kocht in 1846 en 1847 grond bij Oud-Appelscha. Arbeiders plantten er onder meer eik, berk en andere jonge bomen. Zij verdienden gewoonlijk 40 tot 50 cent per dag. Later ontstonden het Wandelbos en andere kleine bospercelen. Vanaf de jaren 1880 lieten ook de Heren Compagnons veel grond bebossen. De Compagnonsbossen bij Ravenswoud horen bij die fase.
Het bos dat tegenwoordig zo sterk met Appelscha wordt verbonden, is voor een belangrijk deel aangelegd. De eerste systematische aanplant begon al in de 19de eeuw. In januari 1846 wilde de Hulp- en Reservekas heidegrond kopen om arbeiders in de winter werk te geven. De aardappeloogst was mislukt, levensmiddelen waren duur en doordat hoogveenpercelen niet werden verkocht dreigde voor veel arbeiders werkloosheid. Het plan begrootte 600 gulden voor de heidegrond, 1.050 gulden voor het bewerken van de grond en 750 gulden voor 150.000 eiken- of beukenpoten.
Van heide en stuifzand naar bos
Meer over veenwerk en armenzorg
De geschiedenis van Appelscha sluit aan op de themapagina's over turfstekers en veenarbeiders en armenzorg in Nederland. De Appelschaster Hulp- en Reservekas verbond beide onderwerpen: geld uit de vervening werd gebruikt voor armenzorg en later ook voor werkverschaffing en bosaanplant.
Wat is nog zichtbaar?
- De Boerestreek en de ligging tussen Westeresch en Oosteresch herinneren aan Oud-Appelscha.
- De Opsterlandse Compagnonsvaart vormt nog steeds de lange as van Nieuw-Appelscha.
- Het Stokersverlaat werd in 1819 aangelegd en in 1890 in steen herbouwd.
- Het Bovenstverlaat dateert uit 1820 en werd in 1896 herbouwd.
- De Damsluis uit 1894 markeert de latere waterverbinding richting Drenthe.
- De oude kerkplaats en de middeleeuwse klok herinneren aan de oudere kerkgemeenschap.
- Het Wandelbos en het Reservebos herinneren aan de 19de-eeuwse bosaanplant door de Hulp- en Reservekas.
- De uitgestrekte Staatsbossen ten zuiden van Oud-Appelscha en Aekinga dateren vooral van na 1906.
- Het Aekingerzand bewaart een deel van het stuifzandlandschap dat men met bosaanplant probeerde vast te leggen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.