De vrouwenstaking in Appelscha, 1890
In mei 1890 ontstond in Appelscha een arbeidsconflict over de betaling van turfwerk. Vrouwen deden een groot deel van het drogen en verplaatsen van turf. Het conflict volgde op een grote staking van veenarbeiders in 1888, toen loon en gedwongen winkelnering al tot onrust hadden geleid.
11 en 12 mei: drie gulden per dagwerk
Op 11 mei vroegen arbeiders bij veenbaas K. Zwart om drie gulden in plaats van twee gulden per dagwerk voor het turfleggen en drogen, werk dat veel vrouwen uitvoerden. De volgende dag breidde het conflict zich uit. Mannen en vrouwen legden het werk neer. De precieze aantallen verschillen per verslag; latere beschrijvingen spreken over meer dan tweehonderd vrouwen en ongeveer vierhonderd mannen.
14 mei: vrouwen richten Vooruit op
Op 14 mei kwamen ongeveer 220 vrouwen bijeen. Zij richtten de vrouwenvereniging Vooruit op; 43 vrouwen sloten zich volgens het gebruikte verslag direct aan. Janke Hendriks Binnema werd secretaresse. Zij was 63 of 64 jaar en werkte zelf niet meer in het veen, maar had dat tot haar zestigste gedaan.
De actie draaide niet alleen om een abstract loonverschil. Voor gezinnen bepaalde het bedrag per dagwerk hoeveel er in het korte veenseizoen kon worden verdiend. Wanneer een moeder zelf naar het veen ging, kostte kinderopvang volgens Janke tien of twaalf stuivers per week plus eten. Wie thuisbleef, verloor juist haar eigen loon.
Politie en militairen
Net als in 1888 hield de overheid de situatie nauwlettend in de gaten. Politie en militairen waren in en rond het veengebied aanwezig. De beschikbare bronnen beschrijven gespannen vergaderingen en toezicht, maar de kern van de actie bleef een loonconflict tussen arbeiders en veenbazen.
20 en 27 mei: doorgaan of stoppen
Op 20 mei besloten de vrouwen door te gaan. Een week later sprak Ferdinand Domela Nieuwenhuis tijdens bijeenkomsten in Appelscha; een verslag noemt ongeveer tweehonderd vrouwen bij een bijeenkomst en later ongeveer vijfhonderd mannen. Zijn aanwezigheid was onderdeel van de bredere socialistische en arbeidersbeweging rond de Friese venen. De loonbeslissing zelf bleef tussen veenbazen en arbeiders omstreden.
6 juni: het werk wordt hervat
Na ongeveer drie weken werd het werk hervat. De vrouwen hadden hun eis op dat moment niet volledig afgedwongen. Latere bronnen melden dat de betaling in het volgende seizoen met tien stuivers per dagwerk werd verhoogd. Janke Binnema zei in haar verhoor van 1891 eveneens dat de staking uiteindelijk een loonsverhoging had opgeleverd.
Janke Binnema een jaar later
De Staatscommissie tot het houden van Arbeidsenquete hoorde Janke in 1891 in Heerenveen. Haar verklaring geeft veel meer details over het werk achter de staking: loon, kruien, kinderopvang, huur, brood op krediet en ziekte. Zij corrigeerde de commissie meteen toen die haar voorzitster noemde: zij was secretaresse van Vooruit.
Loon, kruien, kinderopvang, huur, brood op krediet en ziekte
Vrouwenwerk en veenarbeid
De staking past in de bredere geschiedenis van betaald werk door vrouwen en van turfstekers en veenarbeiders.
Wat is nog zichtbaar?
- Het vroegere cafe van de familie Zwart, later Cafe Zwart en nu bekend als Cafe Hulst, staat nog aan de Vaart. Het gebouw dateert in oorsprong uit 1881 en is verbonden met arbeidersbijeenkomsten uit deze periode.
- De Compagnonsvaart en het stelsel van wijken herinneren aan het veenbedrijf waarin de stakers werkten.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.