Veenarbeiders in Lemsterland, 1831–1888
Ten zuiden van het Tjeukemeer veranderden oude hooilanden in de 18de en 19de eeuw in een groot laagveengebied. Voor het zware seizoenswerk kwamen arbeiders uit Friesland, Overijssel, Drenthe en verder weg. In Echten en Oosterzee groeide daaruit een nieuwe arbeiderswereld met stukloon, trekkersketen, winkels van veenbazen en terugkerende loonconflicten.
Veenarbeid was zwaar stukwerk. Het inkomen hing af van de hoeveelheid veen die een ploeg kon verwerken.
Wie deden het werk?
Bij de natte vervening waren verschillende werkzaamheden nodig. Baggelaars haalden het veen uit het water. Mengers maakten er een gelijkmatige massa van. Trekkers verspreidden de natte veenspecie over het land. Turfmakers trapten, sneden, keerden en stapelden de turf totdat die droog genoeg was voor vervoer. Gezinnen werkten vaak samen; vrouwen en oudere kinderen konden eveneens bij het turfmaken worden ingezet.
Hoe laagveenturf stap voor stap werd gemaakt
Betaling per roede
Veel werk werd niet per dag maar per hoeveelheid afgerekend. In beschrijvingen van de Friese laagveenarbeid betekende een roede 16 centiare, ongeveer 16 vierkante meter. Een span arbeiders kon dus meer verdienen als het meer roeden verwerkte, maar slecht veen, hoog water of slecht weer maakten het werk zwaarder en de opbrengst onzekerder.
1831: ongeveer duizend tijdelijke arbeiders in Echten
Eind april 1831 waren ongeveer duizend arbeiders van buiten de streek naar Echten gekomen. Na het veenseizoen wilden velen ook bij boeren gaan maaien. Over de betaling van het veenwerk ontstond echter een conflict. De arbeiders staakten en trokken volgens de overheidsberichten in groepen van tweehonderd tot driehonderd over het land. Werkwilligen werden onder druk gezet om eveneens te stoppen.
Soldaten naar Lemsterland
De gouverneur van Friesland vroeg militaire ondersteuning. Op 3 mei trokken drie officieren en 102 manschappen van de Friese mobiele schutterij naar Lemmer. Daarnaast kwamen 25 kurassiers uit Arnhem. Eerst moesten zes vermeende leiders worden opgepakt; later volgden nog elf arrestaties. Arbeiders van buiten Friesland kregen bevel te vertrekken. Rond 9 mei was de staking voorbij. Werkwilligen gingen voor 55 cent per roede weer aan het werk.
In de stukken wordt gesproken over “vreemde arbeiders”. Daarmee werden in deze context vooral tijdelijke arbeiders van buiten Lemsterland en uiteindelijk buiten Friesland bedoeld, niet noodzakelijk buitenlanders.
1888: opnieuw staking in Oosterzee en Echten
Op 12 mei 1888 meldde het Nieuw Advertentieblad opnieuw een werkstaking. Ditmaal legden de trekkers in Oosterzee en Echten het werk neer. Zij kregen 65 cent per roede en eisten 75 cent.
Hertaling van het Nieuw Advertentieblad, 12 mei 1888
In de veenderijen van Oosterzee en Echten hebben de trekkers het werk neergelegd. Zij willen voortaan 75 cent per roede in plaats van 65 cent. Ook willen zij dat de verplichte winkelnering verdwijnt.
Wat was gedwongen winkelnering?
Sommige veenbazen betaalden loon deels via krediet of verplichtten arbeiders hun brood, meel, spek en andere levensmiddelen in een aan de baas verbonden winkel te kopen. Daardoor kwam een deel van het verdiende loon direct weer bij de werkgever terecht. In het landelijke politieke debat van 1888 werden voorbeelden genoemd waarbij dezelfde boodschappen in zo’n winkel duidelijk duurder waren dan bij een gewone winkel.
Werk, gezin en seizoen
Het veenwerk concentreerde zich in het voorjaar en de vroege zomer. Daarna zochten veel arbeiders ander werk, bijvoorbeeld bij boeren. De inkomsten van één seizoen moesten een groot deel van het jaar helpen overbruggen. Juist daardoor kon een verschil van enkele centen per roede voor een gezin zwaar wegen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.