Appelscha in de 19de eeuw
In de 19de eeuw veranderde Appelscha ingrijpend. Het oude boerendorp rond de Boerestreek kreeg een tweede kern langs de Compagnonsvaart. De aanleg van sluizen, vaarten en wijken maakte grootschalige turfwinning mogelijk. Met de veenarbeiders kwamen nieuwe woningen, armoede, seizoensarbeid en aan het eind van de eeuw ook georganiseerde arbeidsconflicten.
1819: een verzoek aan koning Willem I
Elf ondertekenaars uit Appelscha waarschuwden in 1819 voor de kosten die de komende vervening voor de armenzorg kon meebrengen. Zij wezen op Schoterland, Haulerwijk en Noordwolde, waar veenarbeiders in de winter steun nodig hadden. Hun voorstel was concreet: bij de verkoop van turf moest per dagwerk of veertig roeden turf zes stuivers naar een plaatselijk armenfonds gaan. Het verzoek is hier uitgebreid hertaald.
Sluizen, vaarten en een nieuw dorp
Het Stokersverlaat werd in 1819 aangelegd en het Bovenstverlaat in 1820. Vanaf 1827 begon de grootschalige vervening bij Appelscha. Parallel aan de Compagnonsvaart werd de Nieuwe Vaart gegraven. Vanuit die vaart liepen wijken het veen in voor ontwatering en afvoer van turf. Langs het water kwamen bouwstroken met stenen huizen. Nieuw-Appelscha groeide en het zwaartepunt van het dorp verschoof richting vaart.
In 1859 werd vanuit Appelscha de Eerste Wijk gegraven naar het gebied waar Ravenswoud zou ontstaan. Aan het einde van de eeuw was een groot deel van het hoogveen afgegraven. De Damsluis uit 1894 maakte uiteindelijk een verbinding met de Drentse waterwegen mogelijk.
Dat werk was slecht betaald. Bij de Reservekas kwam het eind jaren 1880 tweemaal tot een staking. Arbeiders verdienden bij de bos- en ontginningswerkzaamheden ongeveer 40 tot 50 cent per dag. In 1888 werd in de werkverschaffing zelfs 25 tot 40 cent per dag betaald. De arbeiders legden het werk neer. Een van hen verklaarde later aan de Arbeidsenquete dat hij liever droog brood at dan voor zo'n loon te werken.
Vanaf de jaren 1880 plantten ook de Heren Compagnons veel bos. Hun archief noemt bosaanplant vanaf 1885; de Compagnonsbossen ten noorden van Ravenswoud zijn daarvan een restant. Een krantenbericht uit 1895 meldde dat de bosaanplant in de winter nog aan grote aantallen arbeiders werk gaf.
De Reservekas bleef in de tweede helft van de eeuw grond kopen en arbeiders in de winter laten ontginnen. Het Wandelbos staat al op een kaart van 1864 en werd in 1877 als bezit van de Reservekas beschreven. Het lag bij de latere Boslaan. In mei 1847 had de kas bovendien ruim tien hectare heide gekocht voor het latere Reservebos en de omgeving van de begraafplaats.
Wandelbos, Reservebos en Compagnonsbossen
De rekeningen uit 1846 en 1847 maken het werk concreet. Er werden duizenden eiken- en berkenpoten aangevoerd. In de administratie staan werkzaamheden als poten zetten, de jonge bomen aantrappen en eikels zetten. Arbeiders verdienden meestal 40 tot 50 cent per dag. In maart 1847 werden Karst Pieters Jongsma en Leffer Lammerts Oosterloo genoemd als beheerders of opzichters bij de bossen van de Reservekas.
Voor de aankoop van de heide werd 600 gulden geraamd, plus 100 gulden kosten. Het bewerken van de grond zou 1.050 gulden kosten. Voor 150.000 eiken- of beukenpoten rekende men 750 gulden. De totale begroting kwam daarmee op 2.500 gulden. De grond lag aan de vaart. Daardoor kon later ook gekapt hout over water worden afgevoerd.
De eerste Appelschaster bossen waren ook een vorm van werkverschaffing. Op 3 januari 1846 besprak het gemeentebestuur een plan van de Hulp- en Reservekas. Door een mislukte aardappeloogst, dure levensmiddelen en weinig werk in het veen dreigde veel armoede. De kas wilde daarom heidevelden kopen en arbeiders laten ontginnen en bebossen. In modern Nederlands kwam het besluit hierop neer: werk geven aan de arbeidende mensen die nog geen armensteun ontvingen was beter dan hen later uit een armenkas te moeten onderhouden.
1846: bosaanplant als winterwerk
1888: veenarbeiders leggen het werk neer
Op 22 maart 1888 vergaderden in Appelscha ongeveer drie- tot vierhonderd arbeiders in de open lucht. Zij verlangden hoger loon en afschaffing van gedwongen winkelnering. Enkele dagen later begon een staking. Er kwamen militairen naar het dorp; een detachement werd ondergebracht in de doopsgezinde kerk en pastorie. Uit het conflict ontstond de arbeidersvereniging De Eendracht.
1890: vrouwen staken mee
In mei 1890 draaide een nieuw conflict vooral om het loon voor het drogen en verwerken van turf, werk dat veel vrouwen deden. Op 14 mei richtten vrouwen de vereniging Vooruit op. De staking van de Appelschaster vrouwen is op een aparte pagina uitgewerkt, met de vergaderingen, aantallen, lonen en het verloop van de drie weken durende actie.
De staking van de Appelschaster vrouwen is op een aparte pagina uitgewerkt
1891: Janke Binnema vertelt zelf
De Staatscommissie tot het houden van Arbeidsenquete hoorde in 1891 in Heerenveen tientallen betrokkenen bij de veenderijen. Een van hen was Janke Hendriks Binnema, weduwe van Joost van Vondel en arbeidster uit Appelscha. Zij was secretaresse van Vooruit en had tot haar zestigste in het veen gewerkt. Haar verklaring is uitgebreid hertaald. Zij sprak over natte turf, verdiensten, kinderopvang, huur, brood op krediet en de staking van 1890.
Na 1900 groeiden de kleine bossen uit tot de grote Staatsbossen rond Appelscha. Bosaanplant, ontginning en later werkverschaffing boden nieuwe winterarbeid toen de turfwinning terugliep.
Na 1900 groeiden de kleine bossen uit tot de grote Staatsbossen rond Appelscha
Veenarbeid in breder verband
Wat is nog zichtbaar?
- Stokersverlaat, aangelegd in 1819 en in 1890 in steen herbouwd.
- Bovenstverlaat, aangelegd in 1820 en in 1896 herbouwd.
- De Compagnonsvaart en delen van het stelsel van wijken.
- De Damsluis uit 1894 en de voormalige sluiswachterswoning.
- Het gebouw van het vroegere cafe van de familie Zwart, verbonden met arbeidersbijeenkomsten aan het einde van de 19de eeuw.
- Het Wandelbos en het Reservebos zijn verbonden met de 19de-eeuwse werkverschaffing en bosaanplant van de Reservekas.
- De Compagnonsbossen bij Ravenswoud ontstonden vanaf de jaren 1880 op initiatief van de Heren Compagnons.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.