Noordwolde in de 19de eeuw

Toen de turfwinning minder werk bood, gingen steeds meer Noordwoldigers manden en stoelen vlechten. Niet iedereen kon daarvan leven.

Van 1.130 naar meer dan 3.000 inwoners

In 1811 telde Noordwolde circa 1.130 inwoners. In 1840 waren het er 2.126 en in 1858 ongeveer 2.870; rond 1890 waren het er 3.281. Het dorp groeide door uitbreiding langs de Hoofdweg en de vaart. Andere gezinnen woonden verspreid bij de Molenburen, in het Veld, op de heide of bij de dwarsvaarten.

In de 19de eeuw kwamen ook mensen uit de koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid naar de omgeving. Sommige bewoners of hun kinderen konden er geen bestaan opbouwen en zochten in Noordwolde onderdak en werk. De werkgelegenheid in de vervening nam op den duur af. Een deel van de gezinnen woonde in zeer eenvoudige hutten, soms deels uit plaggen gebouwd.

Keuken rond 1850.

Van der Aa beschrijft de vaart en de huizen

De 19de-eeuwse aardrijkskundige A.J. van der Aa beschreef de bebouwing rond de kerk en de Noordwolder Sloot. Hij noemde de valbrug, een veenherenhuis en huizen bij het bos. Hij schreef:

Van der Aa vermeldde daarnaast de Molenburen en verder naar het noordoosten Zandhuizen. Hij beschreef niet alleen de dorpskern, maar ook de verspreide huizen langs de oude wegen en op de heide. Het is een eigentijdse plaatsbeschrijving, geen dagboek van een Noordwoldiger.

1825: manden van wilgentenen

Volgens een later opgetekende herinnering verbleef omstreeks 1825 een Duitse veenarbeider bij een gezin dat in het dorp de Pieren werd genoemd. De man kon manden maken van wilgentenen en leerde zijn gastgezin de techniek. Andere inwoners namen het werk over. We weten niet hoe de Duitse arbeider heette en beschikken niet over zijn eigen verslag.

Vlechten kon in en rond het huis gebeuren en was daardoor ook mogelijk in seizoenen waarin er geen turf werd gestoken. Rond 1860 hielden zich ongeveer tweehonderd gezinnen met dit werk bezig. Eerst maakten zij vooral manden en ander huishoudelijk vlechtwerk. Het zogenoemde rietvlechten gebeurde aanvankelijk vooral met wilgentenen, niet met dakriet.

Turfwinning rond 1800.

Wilgentenen uit de bossen, hout en ingevoerd vlechtmateriaal

Het woord rietvlechten betekent hier niet dat de manden van gewoon oeverriet werden gemaakt. De eerste mandenvlechters werkten vooral met wilgentenen: jonge, buigzame wilgentakken die zij in de bossen en op andere plekken in de omgeving konden snijden. Men sprak ook van hondentwijg. Om er manden van te maken moesten de takken worden verzameld en bewerkt. Het bleef niet bij manden: toen het twijg schaarser werd, maakten inwoners ook bezems van dopheide en manden van berkenhout.

Voor stoelen werden later ook dikkere stukken wilgenhout gebruikt, onder andere voor het geraamte. Daarnaast kwamen van buiten de streek aangevoerde materialen als rotting en vlechtband in gebruik. Rotan is een sterke, buigzame stengel van tropische klimplanten; rond de eeuwwisseling werd materiaal uit Nederlands-Indie steeds belangrijker. Voor het hout van afzonderlijke Noordwolder stoelenmakerijen is geen vaste plaats van herkomst aangetoond. De plaatselijke wilgentenen en het latere ingevoerde materiaal moeten daarom uit elkaar worden gehouden.

1846-1858: armenzorg, werkverschaffing en school

In 1846 konden inwoners die ondersteuning nodig hadden veldstenen zoeken als werkverschaffing. Het ging om arbeid waarmee armen hun onderhoud gedeeltelijk moesten verdienen. In 1854 kwam er een armhuis voor zestig bewoners.

In 1858 kregen 25 mensen hulp van de diaconie en 210 mensen, onder wie zestig van elders, van de algemene armenzorg. Ongeveer driehonderd kinderen gingen naar school. Van nog honderd kinderen kwamen de ouders niet toe aan geregeld schoolbezoek, door armoede of andere oorzaken die in het toenmalige verslag deels aan de ouders werden toegeschreven.

In het dorp waren een korenmolen, scheepstimmerwerf, blauwververij, looierij, kalkbranderij, timmerlieden en smeden. In 1854 kreeg het dorp ook een weekmarkt.

1857: de vaarweg naar de Linde beter bevaarbaar

De Noordwoldervaart werd gebruikt voor goederenvervoer, met name turf en andere producten. In 1857 werd de vaarweg naar de Linde aanzienlijk verbeterd. De verbinding liep via de Finkegastersloot naar de rivier, zodat vracht verder kon worden verscheept. Een exact peil of een vaste waterdiepte voor alle seizoenen is niet gevonden. De verbetering is wel rechtstreeks gedocumenteerd.

Woning rond 1840.

1869: een meisje uit Noordwolde toont het mandenvlechten

In 1869 bezocht arts en schrijver S. Sr. Coronel een tentoonstelling met werk uit verschillende beroepen. Hij zag er ook een jonge Noordwoldiger die het mandenmaken demonstreerde. Ze was leerling van de plaatselijke industrieschool, die eerder door predikant Eilerts de Haan was opgericht. Coronel omschreef haar als "eene jonge dochter van Noordwolde".

De schrijver beschreef hoe de arme gezinnen in het heidegebied hun grondstof in de naburige bossen zochten. Volgens hem verdienden ongeveer tweehonderd mensen een sober bestaan met het mandwerk. Hij maakte zich zorgen omdat de wilgentenen steeds moeilijker verkrijgbaar werden en het bewerken meer kostte. Over het gezinswerk schreef hij:

Op de industrieschool kregen in 1868/1869 kinderen ook les in andere vaardigheden:

• 30 meisjes leerden naaien en breien.
• 34 jongens en meisjes leerden matten maken.
• 5 jongens leerden klompen maken.

Voor toelating moesten de leerlingen de lagere school met voldoende resultaat hebben bezocht. Coronel beschreef de tentoonstelling en de school vanuit zijn eigen belangstelling voor vakonderwijs en werkverschaffing. De woorden van de demonstrerende Noordwoldiger zelf zijn niet overgeleverd.

1873: de eerste stoelenmakerij

Predikant Hindrik Edema van der Tuuk zag in Amsterdam stoelen die uit Duitsland waren ingevoerd. In 1873 reisde hij naar Duitsland en vond in Weener de vakman Hirsch. Volgens de geschiedenis van de plaatselijke vlechtindustrie wilde Hirsch voor 600 gulden de Noordwoldiger mandenmakers leren om stoelen en bloemtafels te maken. In 1873 begon de eerste stoelenmakerij.

Geleidelijk ontstonden kleine werkplaatsen met enkele arbeiders naast thuiswerk. Voor de ruwe stoel bogen volwassenen het zware hout met buigijzers. Jongens en meisjes vlochten de ruggen en zittingen en hielpen met verven en lakken. Ook vrouwenarbeid en wonen in eenvoudige plattelandswoningen hoorden bij deze huisindustrie.

Per wagen naar het station Peperga

Noordwolde had in de 19de eeuw geen eigen treinstation. Het nabije Peperga kreeg rond 1870 een halte aan de spoorlijn tussen Zwolle en Leeuwarden. Grote vrachten stoelen werden eerst met paard en wagen vanuit Noordwolde naar Peperga gebracht en daar op de trein geladen. De spoorlijn maakte verkoop buiten Friesland gemakkelijker. Voor de dagelijkse gang naar omliggende dorpen bleven de weg, het paard en de wagen van betekenis.

Naast Noordwolde kende ook Wolvega in de 19de eeuw groei door nieuwe verbindingen en handel. Appelscha kende eveneens het moeilijke bestaan in de veenarbeid.

1876: einde van de synagoge

De Joodse gemeenschap van Noordwolde had al vanaf de 18de eeuw een eigen gebedsruimte. In 1861 werd nog geld gezocht voor de bouw van een nieuwe synagoge. De gemeenschap werd echter kleiner. De oude synagoge werd in 1876 verkocht en vier jaar later afgebroken. De Joodse begraafplaats aan de Schapendrift bleef bewaard.

1890: een veenarbeider uit Noordwolde bij de staking in Beets

Het werk in de veenderijen bracht arbeiders ook buiten het dorp. Wiebe Hankel, afkomstig uit Noordwolde, trad tijdens de grote veenstaking van 1890 bij Beets op als appèlmeester, een leider die de arbeiders toesprak. De Drachtster Courant van 17 april 1890 meldde dat arbeiders het werk neerlegden wegens een geschil over de betaling per baggelbak en bok. Het krantenverslag gaat over Beets, niet over een staking in Noordwolde zelf.

1893: werk in plaats van ondersteuning

De groei van de stoelenmakerij betekende niet dat alle inwoners voldoende werk hadden. Het landelijke verslag over het armbestuur van 1893 noemt Noordwolde onder de Friese plaatsen waar een instelling behoeftige inwoners werk gaf in plaats van een geldelijke bijdrage. Een lokale geschiedschrijving vermeldt daarnaast onrust onder werklozen in januari 1893, die bij het armbestuur om werk of ondersteuning vroegen. De woorden van afzonderlijke arbeiders zijn daarbij niet rechtstreeks overgeleverd.

Voor de mandenvlechters waren vooral de wintermaanden moeilijk: het seizoenwerk in de veenderijen en op het land lag dan grotendeels stil. Thuis manden maken gaf een mogelijkheid iets te verdienen, maar de prijs en beschikbaarheid van de grondstoffen bepaalden mede hoeveel er overbleef. Nauwkeurige lonen en werktijden van de Noordwoldiger mandenvlechters in de 19de eeuw zijn nog niet vastgesteld.

1898: twee dagen feest om de stoelenindustrie

In september 1898 vierde Noordwolde het 25-jarig bestaan van zijn stoelenindustrie met twee dagen feest. De predikant Hindrik Edema van der Tuuk, die in 1873 een Duitse leermeester had aangetrokken, was eregast. De viering bracht het dorp samen rond een bedrijfstak waaraan inmiddels honderden mensen hun inkomen ontleenden.

Stoelenhandelaren trokken met lange, door paarden getrokken wagens het land door. Andere arbeiders bleven thuis in de werkplaatsen en werden per gemaakt stuk betaald. De stoelen werden ook verkocht in België, Frankrijk, Engeland en Zwitserland. De handelaars konden kleine series meenemen; grotere partijen gingen later per trein vanuit Peperga naar afnemers.

Wat is nog zichtbaar?

• Het tracé van de oude weg en de plek van de gedempte Noordwoldervaart in de dorpskern.
• De vroegere arbeidersbuurten en oude routes richting de heide en de Molenburen.
• De Joodse begraafplaats aan de Schapendrift, met enkele grafsteenresten.
• Het Nationaal Vlechtmuseum in de voormalige Rijksrietvlechtschool. Het gebouw is van later datum; het museum toont ook het 19de-eeuwse handwerk.
• De oude route van Noordwolde naar Peperga, waar vanaf de 19de eeuw stoelen per trein werden verzonden.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.