Noordwolde: van veendorp tot vlechtplaats
Noordwolde groeide aan de weg en de turfvaart. Toen de turfwinning terugliep, gingen honderden gezinnen manden en later stoelen maken.
Een dorp aan de rand van het veen
Noordwolde ligt in het oosten van Weststellingwerf, tussen de hogere zandgronden richting Drenthe en de lagere gronden van de Linde. De oude bewoning lag verspreid in buurten als de Buitenburen, Molenburen en de Oosterstreek. Op de heidevelden lagen kleine woningen, later ook plaggenhutten. De eigenlijke dorpskern ontstond rond de weg en de vaart.
Al in de middeleeuwen woonden hier boeren. Oude kerksporen in het gebied dat later Rode Dorp werd genoemd, worden in verband gebracht met een vroegere dorpsplaats. Na de strijd met de Utrechtse bisschop in de 14de eeuw kwam de bebouwing meer bij de huidige kerk te liggen.
Boerenerf rond 1550.
1642: een vaart voor de turf
De Noordwoldervaart of Noordwolder Sloot werd in 1642 gegraven. Zij liep vanuit de veenstreek langs Noordwolde naar de Finkegastersloot en verder naar de Linde. De weg door het dorp kruiste de waterweg. Langs beide kwamen nieuwe huizen en bedrijvigheid.
De vaart was bedoeld voor turfvervoer met kleine, ondiep stekende vaartuigen. De bronnen geven geen betrouwbare vaste diepte voor alle perioden. Voor het vervoer naar verre plaatsen waren de aansluiting op de Linde en andere Friese waterwegen belangrijk. Zie ook het werk van schippers en veenarbeiders en turfstekers.
Turfwinning rond 1700.
Werk, geld en nieuwe bewoners
In de 16de eeuw ontvingen kerk en pastoor nog rogge en geld van verschillende boerderijen en huizen. Vanaf de 17de eeuw brachten vervening, turfhandel en de aanleg van waterwegen veel werk. Toen de makkelijk bereikbare turf afnam, verdwenen ook inkomsten. In de 19de eeuw groeide de bevolking door de komst van mensen uit het omliggende gebied en uit de nabijgelegen koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid.
Noordwolde telde in 1811 ongeveer 1.130 inwoners; in 1840 ruim 2.100 en in 1858 ongeveer 2.870. Op de heide stonden eenvoudige onderkomens. In 1854 werd een armhuis voor zestig bewoners geopend. In dezelfde tijd verdienden andere inwoners geld met de landbouw, een scheepswerf, een korenmolen, een blauwververij, een leerlooierij en een kalkbranderij.
Een Joodse gemeenschap met eigen begraafplaats
Omstreeks 1750 vestigden zich Joodse gezinnen in Noordwolde. Koopman Levi Levy pachtte in 1773 grond aan de Schapendrift voor een begraafplaats, tegen zes gulden per jaar. De bewoners hadden voor 1786 een eigen gebedsruimte aan de Hoofdstraat-West. De handel vormde voor deze gezinnen een belangrijk middel van bestaan. Noordwolde in de 18de eeuw beschrijft deze families verder.
Landschap rond 1800.
Van manden naar stoelen
Volgens een later opgetekend dorpsverhaal leerde een Duitse veenarbeider omstreeks 1825 een Noordwolder gezin, de Pieren, om manden te vlechten van wilgentenen. De herkomst van dit verhaal is later overgeleverd, niet als dagboek van de betrokkenen. Rond 1860 leefden al ongeveer tweehonderd gezinnen geheel of gedeeltelijk van deze huisarbeid.
In 1873 liet predikant Hindrik Edema van der Tuuk mensen opleiden om stoelen te maken. Kleine werkplaatsen en fabrieken kwamen op. Ook kinderen hielpen thuis met het vlechten. Met wagens werden de stoelen naar het station in Peperga gebracht, waar ze op de trein konden. In 1898 vierde het dorp twee dagen feest vanwege het 25-jarig bestaan van de stoelenindustrie. De 19de-eeuwse geschiedenis van Noordwolde beschrijft ook de werkverschaffing, armoede, vaarverbindingen en stoelenhandel.
Waar kwamen de grondstoffen vandaan?
Voor de eerste manden sneden Noordwoldigers jonge wilgentenen in de bossen en andere gebieden vlakbij het dorp. In een beschrijving uit 1869 heet deze grondstof hondentwijg. Het was geen gewoon oeverriet. Toen geschikte takken schaarser werden, zochten de mandenmakers andere materialen en ander werk. Voor de latere stoelen werden behalve wilgenhout ook ingevoerde rotting en vlechtband gebruikt; tropische rotan werd rond de eeuwwisseling belangrijker.
Het mandenmaken was aanvankelijk vooral thuiswerk. Ouders en kinderen werkten mee en de inkomsten waren onzeker. In 1869 zag schrijver S. Sr. Coronel een Noordwolder meisje het vak demonstreren op een tentoonstelling. De 19de-eeuwse geschiedenis van Noordwolde bevat zijn oorspronkelijke woorden, gegevens over de industrieschool, de schaarste aan wilgentenen en de werkverschaffing in 1893.
Wat is nog zichtbaar?
- De Hoofdstraat en de plek waar deze de voormalige Noordwoldervaart kruiste. De vaart is in het dorp later gedempt.
- De kerkbuurt en de oude routes naar de Molenburen, Buitenburen en Oosterstreek.
- De Joodse begraafplaats aan de Schapendrift, met enkele oude grafsteenresten.
- Het Nationaal Vlechtmuseum in de voormalige Rijksrietvlechtschool, met werk en gereedschappen uit de vlechtindustrie.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.