Appelscha van 1900 tot 1930

Het Appelscha van rond 1900 zag er veel opener uit dan tegenwoordig. Ten zuiden van Oud-Appelscha lagen heidevelden, zandverstuivingen en slechts kleine bospercelen. In 1897 klaagden boeren dat zand uit de nabijgelegen duinen over hun akkers stoof. De grote bossen rond Oud-Appelscha en Aekinga moesten toen nog worden aangelegd.

Nog geen groot bos bij de Bosberg

Een beschrijving uit 1877 noemde bij de Bosberg vooral bomen en struiken. Ook de kaarten van rond 1900 laten zien dat het huidige uitgestrekte bos er nog niet lag. Wel bestonden het Wandelbos en andere kleine bossen van de Reservekas en waren vanaf de jaren 1880 de Compagnonsbossen aangeplant.

1901-1906: het Rijk begint met de Staatsbossen

In januari 1901 werd bekend dat het Rijk staatsbossen wilde aanleggen in Ooststellingwerf, Diever en Smilde. Staatsbosbeheer bestond toen nog maar kort: de dienst was in 1899 opgericht om onder meer woeste gronden te bebossen en stuifzand vast te leggen. Bij Appelscha begon het werk in 1906. In datzelfde jaar gingen bestaande bossen van de Reservekas over naar de staat.

Het archief van Staatsbosbeheer bevat een legger van de boswachterij Appelscha die omstreeks 1908 is aangelegd en gegevens bevat vanaf 1906. Het eigenlijke duingebied werd in 1911 door het Rijk gekocht. In 1912 waren delen van de duinen al met bos bedekt.

Van stuifzand naar dennenbos

Op de schrale zandgrond werden vooral dennen gebruikt. Grove den en Oostenrijkse den konden beter tegen de arme, droge bodem dan veel andere boomsoorten. De bomen moesten het zand vastleggen. Tegelijk ontstond productiebos: rechte stammen leverden bruikbaar hout, onder meer voor de mijnbouw.

Het werk begon met het ontginnen en omspitten van heide en zandgrond, gevolgd door het planten en onderhouden van jonge bomen. Niet alle grond werd bos. Op kaarten uit de jaren 1920 liggen naast de Staatsbossen ook nieuwe akkers en weilanden. Begin 1926 was bij Appelscha ongeveer 500 hectare met bomen beplant.

Werk voor jonge arbeiders

De bosaanleg bood werk in een dorp waar de turfwinning sterk terugliep. Een bericht uit 1912 meldde dat jonge arbeiders die in eerdere jaren in de herfst naar elders trokken nu thuisbleven. De krant noemde als reden de grote ontginningen, waaronder de aanleg van de Staatsbossen en het werk in de Oude Willem.

Vanaf de jaren na de Eerste Wereldoorlog werd ontginning steeds sterker met werkverschaffing verbonden. Na 1922 werden ook de Staatsbossen in zulke projecten opgenomen. In Ooststellingwerf werden vervolgens iedere winter grote groepen mannen ingezet bij wegen, ontginning en bebossing. Niet al deze mannen waren bosarbeiders: de werkverschaffing omvatte ook wegenbouw en landbouwontginningen.

Wegen, tram en de eerste bezoekers

Het nieuwe bos werd beter bereikbaar. De weg Appelscha-Fochteloo-Oosterwolde kwam in 1912 tot stand, de weg naar Vledder in 1914 en de Boslaan in 1915. In datzelfde jaar opende de tramlijn Gorredijk-Oosterwolde-Appelscha-Assen. Fietsers, tramreizigers en later automobilisten konden daardoor gemakkelijker naar de bossen en duinen komen.

In 1906 was al een wielrijdersvereniging opgericht die fietspaden en wegwijzers wilde aanleggen. In 1915 ging zij samen met Plaatselijk Belang in de VVV Appelscha. In 1921 wordt Pension Bosch en Duin bij de Reservebossen genoemd. Het bos dat als werkverschaffing en productiebos was begonnen, kreeg zo ook een recreatieve functie.

1922: een sanatorium in de bossen

De bosrijke omgeving kreeg ook een gezondheidsfunctie. Het Fries Volks Sanatorium, in 1910 opgericht, verhuisde in 1922 van Joure naar de bossen bij Appelscha. Er kwamen onder meer een theehuis, kantine en zusterhuis. De rontgenafdeling uit 1925 kreeg een eigen gebouw. De vestiging van het sanatorium droeg bovendien bij aan de komst van elektriciteit in Appelscha in 1926.

Wat is nog zichtbaar?

• Het Wandelbos en Reservebos herinneren aan de oudere bosaanplant van de Hulp- en Reservekas.
• De uitgestrekte Staatsbossen ten zuiden van Oud-Appelscha en Aekinga ontstonden vooral vanaf 1906.
• Het Aekingerzand, de Kale Duinen, bewaart een deel van het vroegere stuifzandlandschap.
• De Boslaan werd in 1915 als verharde weg aangelegd.
• Terwisscha 5 en 6 werden in 1915 gebouwd als dienstwoningen van Staatsbosbeheer.
• Gebouwen van het voormalige Fries Volks Sanatorium herinneren aan de vestiging in de bossen vanaf 1922.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.