Oosterwolde in de 16de eeuw
Oosterwolde lag in het oostelijke deel van Stellingwerf, een streek die tot het begin van de 16de eeuw veel bestuurlijke zelfstandigheid had. In 1500 vestigde Albrecht van Saksen zijn gezag over Stellingwerf. In de jaren daarna werd het gebied steeds sterker opgenomen in het Friese landsbestuur. Vanaf 1524 vormde Ooststellingwerf een afzonderlijke grietenij.
1543: een dorp van boerderijen, akkers en hooiland
Het Beneficiaalboek van 1543 noemt bij de pastorie en drie vicarieën tientallen betalingen en percelen. Een vicarie was een kerkelijk fonds waarvan de opbrengsten een priester of altaardienst onderhielden. De betalingen kwamen in geld, rogge, haver en kleine jaarlijkse bijdragen.
De pastorie ontving gezamenlijk twaalf mud rogge en twaalf mud haver uit verschillende erven. Daarnaast kreeg de pastoor viermaal per jaar een bijdrage uit ieder huis. Een akker op de Westeresch leverde een mud rogge aan de Sint-Blasiusvicarie. Hooiland lag onder meer bij Weper, in de Jardinger Mark, de Vluchteller Maden, de Seggede en de Oostermaaden.
Wie betaalden?
Het register noemt inwoners en grondgebruikers bij naam. Johan Roelofs, Eyso Heijnes, Matte Trabelens, Francko Bolinghe, Peter Allens, Eyso Luthiens, Coep de smid en Folker Luttens staan tussen de mensen die land gebruikten of een jaarlijkse pacht verschuldigd waren. Ook vrouwen komen in de omschrijvingen voor, bijvoorbeeld Mette Johan Henricks met haar kinderen en Alydt tNanninghe.
De dorpsvoogden verklaarden onder ede dat de overige kerkgoederen niet meer omvatten dan een halve philippusgulden per jaar, een mud rogge om de kerklamp brandend te houden en twee roeden hooiland in de Seggede. De bron uit 1543 is uitgebreid hertaald, met de oorspronkelijke tekst eronder.
De bron uit 1543 is uitgebreid hertaald, met de oorspronkelijke tekst eronder
1574: Karste Luythies en grietman Rommert Friesma
Karste Luythies uit Oosterwolde had een geschil met grietman Rommert Friesma. Toen zij elkaar ontmoetten, droeg Karste een polsstok, waarschijnlijk omdat hij in of bij hooiland werkte. Hij schold het gerecht uit en sloeg Friesma met de stok op het hoofd. De grietman liep een hoofdwond op en viel in een droge sloot.
Karste werd naar Leeuwarden gebracht. Zijn uiteindelijke boetedoening was openbaar en vernederend: blootshoofds, blootsvoets, in linnen kleding en met een brandende toorts moest hij om vergiffenis vragen. Hij kreeg bovendien een boete van 300 gulden en moest de kosten betalen. De zaak en de oude boeteformule staan op een aparte pagina.
De zaak en de oude boeteformule staan op een aparte pagina
1567: Abel Frankena vlucht naar Emden
Abel Frankena was afkomstig uit Oosterwolde. Hij vluchtte in 1567 naar Emden vanwege vervolging om zijn hervormde geloof. In 1578 was hij daar aanwezig bij een godsdienstgesprek met doopsgezinden en maakte hij aantekeningen. Oudere predikantenlijsten noemen hem als eerste gereformeerde predikant van Ooststellingwerf, maar latere onderzoekers vinden dat onzeker. Waarschijnlijker is dat hij als invloedrijk bestuurder de Reformatie steunde. Voor Oosterwolde zelf zijn geen plaatselijke ongeregeldheden rond de overgang naar de gereformeerde kerk gevonden.
Wacht houden tegen Spaanse troepen
De oorlog kwam dichtbij. Steenwijk had van 1582 tot 1592 een Spaans garnizoen. In 1582 werden op verschillende toegangen tot Zuidoost-Friesland wachtposten ingericht. Stellingwerf-Oosteinde moest samen met Schoterland mannen leveren voor de wacht bij Oosterwolde en Haule.
In 1597, toen plundertochten opnieuw dreigden, werden niet alleen schansen bezet. In verschillende dorpskerken lagen soldaten. Oosterwolde kreeg volgens een oude geschiedkundige aantekening veertig man in de kerk; Haule en Oldeberkoop elk dertig. Voor de inwoners betekende dit dat hun kerk tijdelijk ook als militaire verblijfplaats diende.
Wat is nog zichtbaar?
- de oude dorpsstructuur rond 't Oost en de Brink;
- de ligging van de essen rond de oude kern;
- de buurtschappen en oude veldnamen rond Weper, Jardinga en Duurswoude;
- de plek van de middeleeuwse kerk onder en rond de huidige Dorpskerk.
Wolvega in de 16de eeuw - een andere belangrijke plaats in de Stellingwerven.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.