Harmen Klazes Westra over het Kimswerder braakhok, 1887
Op vrijdag 28 januari 1887 werd Harmen Klazes Westra uit Kimswerd gehoord door de parlementaire commissie die onderzoek deed naar arbeid in Nederland. Westra was landbouwer, vooral veehouder, en kerkvoogd. Hij werkte zelf niet in het vlas, maar was mede-oprichter van het grote braakhok in Kimswerd.
De gedrukte bron noemt dit verhoor "verkort". Daardoor ontbreken verschillende vraagnummers. Hieronder is ieder vraag-en-antwoordpaar dat in de gepubliceerde tekst staat in dezelfde volgorde hertaald. De ontbrekende vragen zijn niet aangevuld.
Volledige tekst in modern Nederlands van het gepubliceerde verhoor
9945. Voorzitter: Wat zijn uw voornaam, achternaam, beroep en woonplaats?
Westra: Harmen Klazes Westra, landbouwer in Kimswerd, gemeente Wonseradeel.
Harmen Klazes Westra (verhoor) (in modern Nederlands):
9946. Vraag: Werkt u in de vlashandel of vlasbewerking?
Westra: Nee. Ik ben landbouwer en eigenlijk nog meer veehouder.
9947. Vraag: Maar werkt u zelf dan toch met vlas?
Westra: Nee.
9948. Vraag: Er bestaat in Kimswerd toch een centrale inrichting voor vlasbewerking?
Westra: Ja.
Harmen Klazes Westra (verhoor) (in modern Nederlands):
9949. Vraag: En bent u daarvan de opzichter?
Westra: Nee, maar ik ben wel een van de oprichters.
9950. Vraag: Waarom hebt u meegewerkt aan de oprichting? Wat was het doel? Vertel daar eens iets over.
Westra: Dat hebben we gedaan omdat de hokken waarin werd gewerkt veel te klein waren. We hebben een groter lokaal laten bouwen, direct op de grond, waar ruim dertig mannen kunnen werken.
9951. Vraag: Is de hele inrichting dus maar voor dertig arbeiders, niet meer?
Westra: Voor ruim dertig.
9952. Vraag: Wordt er met machines gewerkt?
Westra: Nee, met de hand.
9953. Vraag: Is het een naamloze vennootschap?
Westra: Nee. Het lokaal is door de kerkvoogden opgericht.
9954. Vraag: Bent u zelf kerkvoogd?
Westra: Ja, meneer de voorzitter.
9955. Vraag: Was het doel om de mensen werk te geven?
Westra: Nee. Het doel was een gezonde werkruimte te krijgen.
9956. Vraag: Wordt er in uw streek veel vlas verwerkt?
Westra: Ja, nogal behoorlijk wat.
9957. Vraag: Vonden de kerkvoogden dat dit in te slechte ruimten gebeurde?
Westra: Juist. De kerkvoogden hebben daarom een gebouw opgericht dat voldoende licht en lucht heeft en waar het stof omhoog kan trekken.
9958. Vraag: Is er een machine gemaakt om het stof te verwijderen?
Westra: Nee. Het stof trekt omhoog zoals rook door een schoorsteen.
9959. Vraag: Gaat dat vanzelf?
Westra: Ja.
9960. Vraag: Is daarvoor dus geen bijzondere technische installatie gemaakt?
Westra: Nee, er is niets kunstmatigs aan.
9961. Vraag: Zit er boven dan een grote opening? Hoe werkt het?
Westra: Er zijn acht houten kokers.
9962. Vraag: Staan die kokers boven op het gebouw?
Westra: Nee. Er zitten acht afzonderlijke kokers in de naad van het dak.
9963. Vraag: En hoe is het lokaal zelf ingericht?
Westra: Het lokaal is verdeeld in acht werkplaatsen. Boven die werkplaatsen is het één open ruimte, zonder zolder.
9964. Vraag: Komt er beneden lucht binnen door openingen aan de zijkanten?
Westra: Alleen via de binten en via de deur. Daardoor kan lucht binnenkomen.
9965. Vraag: Hoe ontstaat dan de trek?
Westra: Door de wind die tegen het gebouw slaat.
Harmen Klazes Westra (verhoor) (in modern Nederlands):
9966. Vraag: Is het gebouw ontworpen of gebouwd door een deskundige die speciaal verstand van zulke zaken had, bijvoorbeeld iemand van buiten Friesland?
Westra: Nee. We hebben het gebouwd op grond van onze eigen ervaring en ons eigen oordeel. In het begin werkten de kokers nog niet goed.
9967. Vraag: Werkten de kokers eerst dus niet goed en later wel?
Westra: Eerst waren er te weinig. We hebben er meer aangebracht. Nu trekt het stof beter weg en hebben de mensen er geen last van.
9968. Vraag: Wat doet men daar met het vlas: braken of zwingelen?
Westra: Braken.
Harmen Klazes Westra (verhoor) (in modern Nederlands):
9969. Vraag: Waarom heet het gebouw dan de centrale werkplaats?
Westra: Dat weet ik niet.
9970. Vraag: Werken die dertig mensen voor rekening van de kerkvoogden of voor eigen rekening?
Westra: Voor eigen rekening.
9971. Vraag: Betaalt iedereen dus voor zijn eigen werkplaats?
Westra: Ja.
9972. Vraag: Hoeveel betalen zij?
Westra: Vijftien cent per week, ongeveer twintig weken lang.
9974. Vraag: Hoeveel hebben de kerkvoogden aan het gebouw besteed?
Westra: Ruim 2000 gulden.
9975. Vraag: Was het dus vooral bedoeld om iets goeds te doen? Of is het plan mislukt?
Westra: Het ging vooral om de gezondheid van de mensen die daarvoor in strooien hutten werkten.
Harmen Klazes Westra (verhoor) (in modern Nederlands):
9976. Vraag: Dan komt er ongeveer 4,50 gulden per week binnen, of ongeveer 100 gulden per jaar?
Westra: Met die administratie ben ik niet bekend.
9977. Vraag: Werken die mensen allemaal voor zichzelf?
Westra: Ja.
Harmen Klazes Westra (verhoor) (in modern Nederlands):
9978. Vraag: Het is dus eigenlijk huisindustrie in een gemeenschappelijk gebouw. Noemt u die onderneming de centrale werkinrichting?
Westra: Bij ons noemen we haar het nieuwe, grote braakhok.
9979. Vraag: Waar wordt er gezwingeld?
Westra: Dat doen ze bij ons niet.
Harmen Klazes Westra (verhoor) (in modern Nederlands):
9980. Vraag: Houdt de bewerking daar na het braken op?
Westra: Ja, na het braken en schoonmaken. Maar ik ben zelf geen vlaswerker.
9981. Vraag: Kent u de verdere gang van de vlasbewerking niet?
Westra: Heel weinig.
9985. Vraag: Werd er voordat dit gebouw er was veel over geklaagd dat de mensen snel last van hun borst kregen?
Westra: Ja, behoorlijk veel. Ze hadden last van hoesten en dergelijke.
9986. Vraag: Hoe lang bestaat de inrichting nu?
Westra: Dertien of veertien jaar.
Harmen Klazes Westra (verhoor) (in modern Nederlands):
9987. Vraag: Begrijp ik goed dat de mensen die nu samen in dit gebouw werken vroeger ieder afzonderlijk in hun eigen huis werkten?
Westra: Ja.
9988. Vraag: Denkt u dat de toestand in die veertien jaar verbeterd is en dat de mensen het nu beter hebben?
Westra: Ja. Ze hoesten niet meer zo erg als vroeger. Toen konden ze zich soms half dood hoesten.
9989. Vraag: Vindt u dus dat er iets goeds en nuttigs is gedaan en bent u daar tevreden over?
Westra: Ja.
9994. Van Alphen: Wordt in het grote braakhok werkelijk niets anders gedaan dan braken?
Westra: Nee.
9995. Borgesius: Werken er in het braakhok ook kinderen?
Westra: Ja, maar geen kinderen jonger dan twaalf jaar.
9996. Vraag: Wel kinderen die ouder zijn?
Westra: Ja, van veertien tot zestien jaar.
9997. Vraag: Werken er ook meisjes en vrouwen?
Westra: Nee.
10001. Vraag: Weet u of er in uw gemeente een verordening bestaat op grond van artikel 82 van de schoolwet, waarmee de gemeente ook arbeid van kinderen buiten fabrieken en werkplaatsen kan verbieden?
Westra: Ja, zo een verordening bestaat. Kinderen onder twaalf jaar mogen daardoor niet van school wegblijven om op het land te werken.
10002. Vraag: Gebeurde dat zo vaak dat een verbod nodig was?
Westra: Ja, en het gebeurt nog wel.
10003. Vraag: Wordt die verordening dan niet goed nageleefd?
Westra: De burgemeester geeft af en toe toestemming voor drie weken.
10004. Vraag: Gebeurt het ook buiten de perioden waarvoor zo een bijzondere toestemming is gegeven?
Westra: Nee, dan niet.
Harmen Klazes Westra (verhoor) (in modern Nederlands):
10009. Voorzitter: Wij danken u dat u gekomen bent. Uw verhoor is afgelopen.
Onder de gepubliceerde tekst staat de naam: H.K. Westra.
Twee zinnen in de oorspronkelijke woorden
"Bij ons wordt zij het nieuwe, groote braakhok genoemd."
"toen konden zij zich soms half dood hoesten."
De eerste uitgave van de enquête verscheen in Sneek in 1887. DBNL biedt een facsimile van de heruitgave waarin de oorspronkelijke enquête integraal is gereproduceerd. Het verhoor van Westra staat op de gedrukte bladzijden 46-48 van het deel over de vlasindustrie.
Bekijk de oorspronkelijke vragen en antwoorden in het facsimile van de arbeidsenquête
Terug naar Kimswerd in de 19de eeuw
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.