Witmarsum door de eeuwen heen
Een terpdorp aan de weg en de vaart
Witmarsum groeide op en om een terp. Rond de kerk lagen verschillende straten en buurten. Het dorp lag aan de weg tussen Bolsward en Harlingen, en aan een vaarverbinding voor boerenproducten en goederen. In de 18de eeuw werd Witmarsum omschreven als een groot dorp met 56 stemmende plaatsen. Het was ook bestuursplaats van Wonseradeel.
Menno Simons verlaat zijn ambt
Menno Simons werd in 1496 in Witmarsum geboren. Hij werkte vanaf 1524 als vicaris in Pingjum en later als pastoor in Witmarsum. In januari 1536 brak hij met de katholieke kerk. Hij werd een vooraanstaande leider van de doopsgezinden, die de doop van gelovige volwassenen belangrijk vonden. Zijn keuze vond plaats in een tijd van vervolging en kerkelijke strijd.
Een dorp met meerdere states
Ten zuidwesten van het dorp stond Aylvastate, het adellijke huis van de familie Aylva. Het werd in 1747 afgebroken. In het buurtschap De Kampen lag Aggemastate. Daarnaast noemen oudere beschrijvingen Bonga Stins en andere versterkte huizen. Deze landhuizen waren verbonden met grondbezit en het plaatselijke bestuur. In de kerk en straatnamen leeft de geschiedenis van de families voort.
De toren en de oude straten
Bij de kerk speelde het weer een rol in de geschiedenis: in de 17de eeuw werd de torenspits door noodweer beschadigd. De huidige Koepelkerk kreeg een opvallende vorm. Een beschrijving uit 1788 noemt de buurten ten zuidwesten, zuidoosten en noordoosten van de kerk. Langs de vaart ontwikkelden zich woonhuizen en bedrijfjes.
Koemarkt en trams
Op 7 mei 1833 en 6 mei 1834 werd de gewone jaarlijkse koemarkt gehouden. De aankondigingen stonden in de Leeuwarder Courant. In 1882 kreeg Witmarsum een stoomtram op de lijn Bolsward-Harlingen. De tram reed door het dorp, waar een wisselplaats was aangelegd en een halte bij de Aylvaweg lag. Vanaf 1898 konden reizigers bij Harkezijl overstappen op de paardentram naar Makkum. Witmarsum in de 19de eeuw beschrijft deze routes.
Wat is nog zichtbaar?
- De Koepelkerk, straten rond de terp en de oude dorpskern.
- De wegen en vaartverbinding naar Bolsward en Harlingen.
- Historische plekken die aan Menno Simons herinneren.
Andere perioden en plaatsen
Wilt u reageren?
Heeft u een oude brief, notitie, dagboek of foto over Witmarsum? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.