Haulerwijk - geschiedenis van een dorp aan de turfvaart
Haulerwijk is ontstaan aan een vaart door de venen ten noorden van Haule. Tot in de 18de eeuw lag hier vooral heide en hoogveen. De bewoners die later langs de vaart kwamen wonen, werkten aan het graven van wijken, het steken en drogen van turf, het varen en de ontginning van de achtergelaten grond. In de 19de eeuw bestond de nederzetting uit kilometers bebouwing aan weerszijden van het water.
De geschiedenis van Haulerwijk in de 18de eeuw begint bij de aankoop van veen en het graven van de vaart. In de 19de eeuw komen de namen en woorden van bewoners en bestuurders duidelijker naar voren, onder andere in brieven uit 1835 en 1858.
Het dorp begint met een waterweg
De veengronden hoorden vroeger bij Haule. In 1543 bestond Haulerwijk nog niet als afzonderlijke nederzetting. Het Beneficiaalboek van Friesland noemt voor Haule kerkelijke inkomsten van twee goudguldens per jaar en een pacht in rogge. Het register beschrijft de oudere agrarische omgeving, niet de latere veenkolonie.
In 1756 werd een overeenkomst gesloten om turf uit het Haulerveen via Bakkeveen af te voeren. De maatschappij liet de Haulerwijkstervaart graven. Langs de vaart kwamen arbeiders en gezinnen wonen. Vanaf de hoofdvaart werden kleinere wijken het veen in gegraven. De eerste nederzettingen lagen bij wat later Beneden-Haulerwijk en Waskemeer zou heten; verder naar het oosten groeiden Midden- en Boven-Haulerwijk.
Bij het openen van nieuwe veenvelden verhuisde het werk. Veenbazen kochten het veenpakket, lieten turf steken en plaatsten arbeiderswoningen. Sommige gezinnen verbleven in keten of plaggenhutten. Na de vervening begon op delen van het afgegraven land de landbouw. Vergelijk de veenontginning bij Bakkeveen in de 18de eeuw.
Een lange buurt in 1844
In de jaren rond 1844 telde A.J. van der Aa 187 huizen en ruim duizend inwoners in Haulerwijk. De huizen lagen volgens hem over ongeveer anderhalf uur lopen langs de vaart. Het was een lang veendorp, niet een dorp rond een kerkplein. Langs het water stonden plaggenhutten met muren van zoden en daken van heideplaggen, eenvoudige keten en kleine gewone huizen. Sommige huizen waren gebouwd door veenbazen en werden aan hun arbeiders verhuurd. De inwoners leefden vooral van turfwinning, daarnaast van landbouw en veeteelt. In de winter viel voor turfstekersgezinnen vaak werk weg. In 1819 wezen elf inwoners van Appelscha in een verzoek over armenzorg ook op de armoede in Haulerwijk. Haulerwijk in de 19de eeuw vertelt over de wintersteun, de scholen en de bewoners.
De vaart was de belangrijkste verkeersweg. Pas in 1859 werd aan de noordelijke oever een doorgaande weg aangelegd. In 1880 werd Haulerwijk een afzonderlijk dorp. Het dorp zelf had toen een hervormde kerk uit 1852. De geschiedenis van de verschillende afgescheiden kerkgemeenten, met hun bijeenkomsten in gewone huizen, is beschreven in Haulerwijk in de 19de eeuw.
In Beneden-Haulerwijk, het latere Waskemeer, kwam in 1770 een school. Rond 1809 kregen daar ongeveer 90 tot 100 kinderen 's winters les. Hun gezinnen betaalden schoolgeld. In de overige maanden was er werk bij het steken en drogen van turf. Voor de geschiedenis van de woningen, scholen, brieven en bewoners in de 19de eeuw zijn ook de namen van de schoolmeesters bewaard.
Een brief over de mensen langs de vaart
In 1835 schreef de grietman van Ooststellingwerf aan de gouverneur over godsdienstige bijeenkomsten bij veenarbeiders. Hij maakte zich zorgen over de groep rond arbeider Fedde Martens Riemsma, die in huizen voorging zonder predikant te zijn. In zijn brief noemde hij de bezoekers niet neutraal, maar gebruikte hij een afwijzende toon en woorden als 'dweperij'. Dat was het oordeel van de bestuurder. De betrokken bewoners wilden juist zelf godsdienstoefeningen houden.
Bij een bijeenkomst in april 1838 telde het gezelschap ongeveer zeventig aanwezigen. Twee veenbazen, Auke Rienks de Boer en Jan Lammerts Tiesinga, kwamen wegens verboden bijeenkomsten voor de rechter. In hoger beroep kregen zij ieder een boete van acht gulden met daarnaast proceskosten. De gegevens staan uitvoerig bij de brieven, boetes en bewoners van Haulerwijk.
Een oudere gerechtsplaats bij Haule
J.A. Mol beschrijft een oude Galgeberg op de grens van de dorpsgebieden van Haule en Donkerbroek, langs de weg richting het latere Waskemeer. De plaats komt op oude kaarten voor. Deze gerechtsplaats hoort bij Ooststellingwerf in de late middeleeuwen. Zij is ouder dan Haulerwijk en mag niet worden voorgesteld als een galgenveld van het toen nog niet bestaande dorp. Het register van Friese veroordelingen van 1516-1800 leverde bij controle geen rechtstreeks aan Haulerwijk gekoppelde zaak op.
Wat is nog zichtbaar?
- Het langgerekte verloop van de oude Haulerwijkstervaart en de richting van de Kromme Elleboogvaart.
- De oudere bebouwingsstructuur langs de vaart, vooral in gedeelten buiten het latere dorpscentrum.
- De hervormde kerk aan de Kerkstraat uit 1852.
- De arbeiderswoning aan Kerkstraat 60, gedateerd omstreeks 1890 in de monumentenbeschrijving.
- Het veenkoloniale landschap met de opstrekkende percelen en sporen van voormalige wijken.
Andere verhalen en perioden
Wilt u reageren?
Heeft u een oude brief, foto, herinnering of aanvulling over Haulerwijk? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.