Ureterp in de 19de eeuw
Ureterp in de 19de eeuw: scheepsramp bij Hattem 1827, herinneringen van Klaas Schoolland, Franse dienstplicht en De Veehandel.
1811-1813: Franse dienstplicht en een vermiste soldaat
Tijdens de Franse overheersing moesten ook inwoners van Ureterp beschikbaar zijn voor militaire dienst. Theunis Theunissen de Jong, geboren in 1788, hoorde bij de lichting van 1808. Hij kwam in april 1811 daadwerkelijk in dienst bij een onderdeel van de Nationale Garde dat in Groningen in garnizoen lag.
Zijn vader was blind. In november 1813 werd Theunis als vermist opgegeven. Een latere archiefvermelding noemt mogelijke overplaatsing naar een infanterieregiment, maar de verdere afloop is niet vastgesteld. Voor zijn familie in Ureterp bleef de vraag waar hij was gebleven.
1827: het schip Vrouwe Loltje vergaat bij Hattem
Willem Hendriks Willema was vrachtschipper uit Ureterp. Hij voer in maart 1827 met zijn tjalk Vrouwe Loltje over de IJssel. Aan boord waren zijn vrouw Loltje Johannes, hun zes kinderen en de 73-jarige knecht Jan Marcus de Graaf, tevens een neef van de schipper. In Kampen had Willem hooi en stro geladen.
In de nacht van 17 op 18 maart stond een zware storm. Omstreeks elf uur probeerde Willem bij Hattem een veilige haven te bereiken, maar de tjalk maakte water. Zijn vrouw merkte het water als eerste op. De kinderen, hun moeder en de knecht stapten in het kleine bootje dat Willem had klaargemaakt. Het bootje sloeg om en de opvarenden verdwenen in de IJssel. Alleen Willem overleefde de ramp.
Sommige lichamen werden kort daarop gevonden. Het lichaam van de elfjarige Tjerkje werd op 23 april aan de Spoolderweerd teruggevonden. Loltje werd pas op 30 mei gevonden. Van twee oudere meisjes werd geen teruggevonden lichaam gemeld. Willem deed zelf aangifte van het overlijden van zijn knecht en neef.
Een onderzoek naar de ramp verwijst naar kranten van maart en mei 1827 en naar de overlijdensregisters. In 1816 had Willem 1.500 gulden geleend, waarschijnlijk voor de aankoop van een schip. Na de ramp is zijn verdere levensloop niet goed te volgen. In 1828 vertoonde een reizende kermisexploitant wassen beelden van het ongeluk. Ook Nederlandse kranten berichtten over de ramp.
Ureterp aan de Vaart: turf, arbeid en vervoer
De vaart bleef in de 19de eeuw een belangrijke verbinding. De Ureterper sluis was nodig om het waterpeil te overbruggen; naar het westen voeren schepen in de richting van Drachten en naar het oosten richting Frieschepalen en Bakkeveen. Kleinere wijken brachten het schip dichter bij de turfvelden. Schippers betaalden soms voor sluis en kanaal.
Boeren gebruikten de oudere wegen met paarden en wagens. De zandweg kon bij slecht weer zwaar begaanbaar zijn. In de loop van de eeuw werden wegen verbeterd. Vanuit Drachten kwamen later tramverbindingen met andere plaatsen, maar Ureterp had in de 19de eeuw geen eigen spoorwegstation.
Rond 1880 werd in de omgeving grond als weiland en bouwland gebruikt waar eerder veen was afgegraven. Het ging daarbij om de ondergrond nadat de turflaag was weggehaald en sloten en afwatering waren aangepast.
Een jeugdherinnering aan een kerkdienst
Halverwege de eeuw gingen enkele Ureterpers niet meer naar de gewone hervormde dienst. Ze kwamen samen in de schuur van Jan Schoolland bij de vaart. Klaas Schoolland, die er als jongen woonde, herinnerde zich later de prediking van de hervormde dominee:
"Ik zie en hoor ds. Fischer nog preeken op zoeten, langdraderigen toon. Vader en moeder konden het niet uithouden".
De bijeenkomsten in de schuur groeiden. Vanaf februari 1857 liepen de deelnemers naar de Noorderkerk in Drachten voor de zondagse diensten. Tussen de ochtend- en middagdiensten aten ze bij bekenden hun brood en dronken koffie. Klaas herinnerde zich ook de predikant die een vaste psalm liet zingen.
In 1860 kreeg de groep een eigen gemeente in Ureterp. De koezolder van de schuur werd als galerij ingericht. Tijdens de eerste jaren woonde een predikant bij de familie Schoolland in huis. Klaas herinnerde zich ook hoe predikant Vlieg bromde wanneer de kinderen te wild door de gang liepen:
"Ik hoor nóg ds. Vlieg brommen".
1867: protest tegen het doden van vee
Bij de runderpest van 1866-1867 liet de overheid op grote schaal zieke en verdachte runderen doden. Ook bij de kerkelijke gemeente in Ureterp werd de maatregel besproken. De predikant en kerkenraad stuurden in 1867 een brief aan de koning met het verzoek het massaal slachten te stoppen en in plaats daarvan het volk op te roepen tot gebed en inkeer.
Het inkomen van een plaatselijke predikant bestond niet alleen uit geld. Een opvolger kreeg vanaf 1869 jaarlijks 550 gulden, een schuit turf, vrije woning, gebruik van de tuin met vruchtbomen en tien korven aardappelen. De omvang van de betaling is als geheel duidelijker dan het losse geldbedrag.
1870: De Veehandel opent
Linze Siegers Schuurman liet aan de Weibuorren een herberg bouwen. Op 4 oktober 1870 ging café De Veehandel open. Nog geen twee jaar later, op 11 april 1872, verkocht hij de zaak. In december 1898 werd de herberg opnieuw verkocht. De plek kreeg later een bekende plaats in het Ureterper dorpsleven.
Aan de vaart lagen bedrijven en winkels; langs de weg kwamen reizigers, boeren en handelslieden. Over andere herbergen of een plaatselijke misdaadzaak uit de 19de eeuw heb ik nog geen betrouwbare concrete gegevens gevonden en daarom staan er geen onbevestigde verhalen op deze pagina.
Wat is nog zichtbaar?
- Het verloop van de Weibuorren, waar in 1870 De Veehandel werd geopend. Het oorspronkelijke herberggebouw is later verdwenen.
- Het gebied rond de voormalige Drachtster Compagnonsvaart en het Ureterperverlaat.
- De oude schuurkerkplek bij de vaart en Lipomwyk, waar de afgescheiden gemeente begon.
- Selmien en de oude dorpskerk aan de vroegere dorpsweg.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.