Ureterp: geschiedenis van het dorp
Ureterp (Oerterp): oude streekdorp op de zandrug, turfwinning, Ureterpervaart, vervoer, landbouw en verhalen van bewoners.
Twee dorpskernen op zand en langs water
Ureterp, in het Fries Oerterp, is een oud streekdorp op een hogere zandrug. De boerderijen lagen langs de Binnenweg, tegenwoordig herkenbaar in Selmien en de Weibuorren. Naar het zuiden daalde het land af naar het Alddjip, ook Koningsdiep genoemd. Heide, nat veen, houtgewas, hooiland en kleine akkers lagen om de bebouwde strook heen.
Ten noorden van het oude dorp groeide in de 17de eeuw een tweede buurt: Ureterp aan de Vaart. Bij het Ureterperverlaat, een sluis waar schepen naar een ander waterpeil werden geschut, kwamen woningen en later winkels. De bestaande oude dorpskern en de vaartbuurt hadden ieder hun eigen weg naar werk en handel.
Wat mensen van het land haalden
In 1543 noemde de pastoor de landerijen rond Ureterp heidegrond, veen en laag hooiland, deels met kreupelhout begroeid. Boeren gebruikten hooilanden in de Mersken en bij Beets; op de schrale hogere grond kon vee weiden. De opbrengst van sommige kerkelijke gronden werd laag geschat. De eigen beschrijving van de pastoor uit 1543 geeft de oude landindeling en bedragen.
De eigen beschrijving van de pastoor uit 1543
Vanaf de 17de eeuw werd de verkoop van turf belangrijk. Veenarbeiders staken de turf uit de veenlaag, lieten hem drogen en brachten hem naar de vaart. De turf ging per praam verder. Zodra de turflaag was verwijderd, kon de ondergrond, na afwatering en grondverbetering, worden gebruikt voor akkers of weiland. De hoge gronden en de ontgonnen veenpercelen hadden niet overal dezelfde bodem.
Op de pagina over turfstekers en veenarbeiders staat hoe steken, drogen en laden in zijn werk ging. Voor de landbouw horen ook boeren en landarbeiders bij het dorpsverhaal.
Een vaarweg naar Drachten en verder
De Drachtster Compagnonsvaart werd vanaf 1641 aangelegd en oostwaarts verlengd. Rond 1660 was het veengebied bij Ureterp op de vaart aangesloten. Vanaf het Ureterperverlaat liep het vaarwater verder richting Frieschepalen en Bakkeveen. In westelijke richting konden schippers via Drachten naar de Friese binnenwateren.
De vaart was bevaarbaar voor turfpraampjes en andere binnenvaartschepen. Door het hoogteverschil moesten zij bij verlaten wachten tot het waterpeil was aangepast. Dat maakte vervoer over water aantrekkelijk voor zware ladingen, maar niet zonder vertraging. Een vaste waterdiepte voor deze route in de 17de en 18de eeuw is niet bekend.
Over land bestond de oude Buitenweg. Een kaart van 1664 noemt deze "Rydwech nae Drenthe" en "Hoywech": de weg waarlangs boeren hooi vervoerden. Lang bleef het een onverharde route. De aanleg van het vaarwater en de oude wegen komen uitgebreider aan bod in de 17de eeuw.
De aanleg van het vaarwater en de oude wegen
Ervaren door bewoners
In 1827 verging op de IJssel een tjalk uit Ureterp. Schipper Willem Hendriks Willema verloor bij die ramp zijn vrouw, zes kinderen en een knecht. De reis, de lading en de ramp bij Hattem staan op de 19de-eeuwse pagina.
De reis, de lading en de ramp bij Hattem
In dezelfde eeuw herinnerde Klaas Schoolland zich hoe kerkgangers naar Drachten liepen, tweemaal de dienst bijwoonden en tussen de diensten bij bekenden brood en koffie kregen. Zijn woorden over de predikanten en het lopen naar Drachten zijn opgenomen op Ureterp in de 19de eeuw.
In 1724 kwam een voormalige knecht uit Ureterp, Lammert Feijes, voor het Hof van Friesland. Zijn verhaal over de begrafenis in Bakkeveen en de verhoren bevat verklaringen van meerdere dorpsbewoners.
Handel en een herberg
Op 4 oktober 1870 opende aan de Weibuorren herberg De Veehandel. De herberg werd gebouwd door Linze Siegers Schuurman en werd al in 1872 verkocht. De naam verwees naar de handel in vee. In het dorp veranderde de economie geleidelijk door betere wegen, verdere ontginningen en de nabijheid van Drachten.
Via handel, markt en herberg zijn ook vergelijkbare voorbeelden uit andere Friese dorpen te vinden.
Wat is nog zichtbaar?
- De oude zandrug en de langgerekte bebouwing langs Selmien en de Weibuorren.
- De middeleeuwse Sint-Petruskerk aan Selmien, met baksteenwerk uit de 13de eeuw.
- De omgeving van het Ureterperverlaat en de voormalige vaartbuurt, al is een groot deel van de vaart later gedempt.
- De Bûtewei, de oude landroute in de richting van Drenthe.
- De patronen van kavels, sloten en voormalige wijken in het oude veengebied.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.