Boornbergum in de 19de eeuw
Een nieuwe school in 1818
Toen in 1817 de kleine school van Kortehemmen werd opgeheven, moesten de kinderen voortaan naar Boornbergum. Het onderwijs in Boornbergum werd toen het hele jaar door gegeven. In 1818 kwam er een nieuw schoolgebouw. Meester Berend Mulder verdiende 137 gulden vast per jaar. Dat geld kwam uit de grietenij en uit Boornbergum en Kortehemmen. Daarnaast ontving hij schoolgeld en mocht hij een woning gebruiken. In 1834 werd de school verbouwd.
De brief van predikant Buisman, 17 februari 1836
In december 1835 was in Boornbergum en Kortehemmen een afgescheiden geloofsgemeenschap ontstaan. Hervormd predikant H.K.D. Buisman schreef daarover op 17 februari 1836 aan zijn kerkelijke bestuur. Hij noemde koemelker Wierd Ates Noorman uit Boornbergum en boer Gerben Eelzes Folkertsma uit Kortehemmen als ouderlingen. Arbeider Louwe Pieters Meter en boer Tjeerd Wytzes de Jong, allebei uit Boornbergum, noemde hij als diakenen. De bijeenkomsten werden telkens in een ander woonhuis gehouden, soms voor dertig tot veertig mensen. Uit Drachten en Beets kwamen bezoekers.
Wat Buisman van de bijeenkomsten vond
Buisman was zeer vijandig tegenover de nieuwe gemeente. Over de opkomst van de Afscheiding schreef hij dat ook in zijn gemeente het kwaad zich had gevestigd. Hij beklaagde zich over het ontbreken van ingrijpen door de overheid en schreef over Wierd Noorman in een uitgesproken afkeurende toon. Die kwalificaties waren de mening van Buisman, niet het oordeel van de deelnemers. De 77-jarige Noorman gaf volgens Buisman zelf godsdienstig onderwijs in de huizen.
Een bijeenkomst en twee rechtbanken
Op 19 juni 1836 hield men een godsdienstige bijeenkomst in het huis van koemelker en koopman Roel Seyes Meyer in Kortehemmen. Daarbij waren meer dan twintig aanwezigen. De vijf mannen die betrokken waren bij het organiseren of toelaten van de bijeenkomst moesten op 4 oktober voor de rechtbank in Heerenveen verschijnen. De rechter sprak hen vrij. In hoger beroep bij de rechtbank in Leeuwarden kreeg ieder toch tien gulden boete. Samen betaalden zij bovendien 8 gulden en 57 cent proceskosten.
De mannen voor de rechtbank in 1836
Voor de godsdienstoefening in het huis van Roel Seyes Meyer verschenen op 4 oktober 1836 vijf mannen voor de rechtbank in Heerenveen. Hun leeftijd, woonplaats en beroep zijn in het rechtbankverslag genoteerd:
- Wierd Ates Noorman, 77 jaar, koemelker uit Boornbergum.
- Gerben Eelzes Folkertsma, 33 jaar, boer uit Kortehemmen, geboren in Garijp.
- Louwe Pieters Meter, 42 jaar, arbeider uit Boornbergum, geboren in Drachten.
- Tjeerd Wytzes de Jong, 36 jaar, boer uit Boornbergum, geboren in Suameer.
- Roel Seyes Meyer, 46 jaar, koemelker en koopman uit Kortehemmen, geboren in Boornbergum. De bijeenkomst was in zijn huis gehouden.
In Heerenveen werden zij vrijgesproken. De rechtbank in Leeuwarden legde hun in hoger beroep ieder tien gulden boete op, plus gezamenlijk 8 gulden en 57 cent proceskosten. De straf ging over het houden van een godsdienstige bijeenkomst, niet over een geweldsmisdrijf.
De gemeenschap valt uiteen
Op 6 augustus 1836 ondertekenden gelovigen een verzoek om bescherming van hun bijeenkomsten in het huis van Roel Seyes Meyer. Het document noemt 43 betrokkenen, naast vier kinderen. In 1837 kregen de leiders ernstige ruzie. Diakenen Louwe Pieters Meter en Tjeerd Wytzes de Jong wilden hun ambt niet langer uitoefenen. Predikant Simon van Velzen reisde naar Boornbergum om met hen te spreken. Volgens het kerkelijke verslag verlieten de twee mannen onstuimig het vertrek waarin Van Velzen zou preken. Zij vergaderden voortaan met eigen aanhangers.
Ouderling Gerben Eelzes Folkertsma berichtte dat er op zondag soms nog maar twee of drie mensen naar de gewone bijeenkomst kwamen. Anderen bleven thuis of gingen in Oudega luisteren naar Marten J. van Houten. In februari 1840 schreef ouderling Wierd Ates Noorman een brief met beschuldigingen tegen Folkertsma; Folkertsma sprak die beschuldigingen tegen. Een commissie uit Drogeham en Burum onderzocht de zaak. Folkertsma werd geschorst. Op 13 oktober 1842 verklaarde het kerkelijke bestuur de gemeente ontbonden. Pas in 1893 kreeg Boornbergum opnieuw een zelfstandige gereformeerde gemeente.
Een nieuwe kerk, een zuivelfabriek
De dorpskerk uit 1734 werd in 1871 vervangen. De oudere eiken preekstoel bleef behouden. Bij de Galhoeke werd in 1893 een zuivelfabriek gesticht. Boeren brachten melk naar de fabriek om daar zuivel te laten maken, in plaats van alles thuis te verwerken. De aanvoer van melk over de dorpswegen werd daarmee belangrijker.
De woorden van Buisman
Zijn brief van 17 februari 1836 is bewaard gebleven. Over de nieuwe bijeenkomsten schreef hij:
Het oordeel is van de hervormde predikant. De mensen die bij elkaar kwamen, waren onder anderen boeren, koemelkers en een arbeider uit Boornbergum en Kortehemmen.
15 februari 1870 - Met Alle Jans van der Sluis langs de turfputten
Alle Jans van der Sluis noteerde deze dag in zijn dagboek. Hij reed met zijn broer Pier langs de nieuwe waterafvoer door het uitgegraven veen van Boornbergum. Hieronder staat zijn hele aantekening van deze dag in modern Nederlands.
Alle Jans van der Sluis, 15 februari 1870 (in modern Nederlands)
Om zes uur 's morgens is Wobbe met de slee naar Leeuwarden gereden om winkelbenodigdheden te halen. Om tien uur 's avonds kwam hij moe terug. Om half negen zijn Pier en ik via Gorredijk gereden, eerst naar de veenderij in Terwispel en daarna naar die bij Beets. Vervolgens gingen we langs onze nieuwe uitvaart door het onland en de petten van Boornbergum tot Stienebarten. Daarna reden we terug naar de hardrijderij voor vrouwen in Tijnje. We zijn tot het einde gebleven. Sommigen reden erg hard. Om acht uur kwamen we thuis en toen was ik helemaal op.
Het was de hele dag prachtig weer. 's Avonds is Van Seijen op bezoek geweest. Om elf uur werden Aaltje en Klazina door Offerhaus thuisgebracht van de hardrijderij in Heerenveen. Ulbe van Dijk had daar de eerste prijs gewonnen en Atze P. de Groot de premie.
Alle gebruikte het woord petten voor de waterplassen die achterbleven na de turfwinning. De tocht liep door het gebied van Boornbergum, niet noodzakelijk door de dorpskern. Zijn andere dagboekaantekeningen staan op de pagina Dagboeken van Alle en Pier van der Sluis.
1875 - De lange dorpsweg
Jacobus Craandijk beschreef in zijn boek Wandelingen door Nederland de weg vanuit Kortehemmen naar Boornbergum. Hij noemde het een oud dorp met een lange reeks afzonderlijk staande boerenhuizen en burgerwoningen. Hij schreef ook over het houtgewas langs de wegen en over het water in deze streek.
Plaatsen in de omgeving
Een deel van de bezoekers aan de huissamenkomsten kwam uit Drachten. Voor het dagelijks werk in de streek is ook Beetsterzwaag in de 19de eeuw relevant.
Wat is nog zichtbaar?
- De hervormde kerk uit 1871 met de oude preekstoel.
- De wegen naar Kortehemmen en Drachten, die in het kerkconflict van 1836 een rol speelden.
- Het voormalige fabrieksterrein bij de Galhoeke.
Andere perioden en plaatsen
Wilt u reageren?
Heeft u een oude brief, dagboek, foto of verklaring over Boornbergum? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.