Kortwoude 1802 - Jelle Jans en een vechtpartij bij de Ketting
Historische aangifte of getuigenverklaring uit 1802, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.
Boerenknecht Jelle Jans uit Bergum ging op 16 oktober 1802 op bezoek bij zijn broer Marten, die bij de Ketting te Kortwoude onder Surhuizum als landschercher werkte. Zijn broer vermoedde veesmokkel en ging die nacht met Jelle en Mindert Jager op wacht. Zij troffen naar Jelles verklaring ongeveer dertig dieren, gedreven door drie mannen en een jongen.
Jelle Jans
Jelle Jans, 29 jaar en boerenknecht bij Haye Tjallings te Bergum, verklaarde na ondervraging en beëdiging dat hij op zaterdag 16 oktober 1802 zijn broer Marten Jans en diens vrouw bezocht. Marten was landschercher, een ambtenaar die smokkel moest tegengaan, bij de Ketting te Kortwoude onder Surhuizum. Omdat Marten in de nacht van 16 op 17 oktober dienst had en smokkel vermoedde, ging Jelle op diens verzoek samen met Marten en Mindert Jager het veld in om daar een deel van de nacht op wacht te blijven.
Zij hoorden dat er vee in de buurt van de Ketting was. Mindert Jager vroeg of hij daarheen zou gaan om op te letten en ging weg. Enige tijd later ontdekten Jelle en Marten een koppel van ongeveer dertig stuks vee, gedreven door drie mannen en een jongen.
Jelle kende de mannen niet. Marten vroeg waar zij de dieren naartoe wilden leiden. Ze antwoordden dat hij en Jelle bij de dieren weg moesten gaan.
Twee mannen grepen Marten vast en sloegen hem, waarna Jelle zijn broer te hulp schoot. Jelle en Marten raakten ieder afzonderlijk met een man in gevecht. De tegenstander van Jelle vluchtte, waardoor Jelle zijn broer kon ontzetten.
Marten had toen al meerdere messneden aan zijn gezicht en handen en een steek in zijn hand gekregen. De mannen kwamen opnieuw op hen af, deze keer gewapend met palen. Marten kreeg met een dikke paal een slag op het hoofd, waardoor hij achterover bewusteloos in een sloot viel.
Nu Zulte daar duivel ook sterven
De mannen zeiden tegen Jelle dat ook hij zou sterven. Jelle moest vluchten en bracht tijdens zijn vlucht de derde man een slag toe, waardoor deze man in een sloot viel. Daarna dreven de mannen hun vee met geweld de provincie uit.
Jelle bracht zijn bloedende broer naar huis. Chirurgijn J. van [Hammen?] verbond Marten diezelfde nacht. Jelle verklaarde niet meer te weten.
Na duidelijke voorlezing ondertekende hij met zijn eigen hand te Bergum op 29 oktober 1802. Jelle Jans.
Genoemde goederen en bijzonderheden
- Een koppel van ongeveer dertig stuks vee.
- Drie onbekende mannen en een jongen dreven het vee.
- Jelles broer Marten Jans was landschercher; Mindert Jager was mede op wacht.
- Volgens Jelle: messneden aan gezicht en handen, een steek in Martens hand en een paalslag op zijn hoofd.
- Tijdens de vlucht gaf Jelle de derde man een slag, waarna die man in een sloot viel.
- De chirurgijn heette mogelijk J. van Hammen.
Toen Marten naar de bestemming van het vee vroeg, sloegen volgens Jelle twee mannen hem. Jelle schoot zijn broer te hulp. Zijn broer kreeg messneden aan gezicht en handen en een steek in de hand. Daarna kwamen de mannen met palen terug. Marten kreeg een harde slag op zijn hoofd en viel bewusteloos in een sloot.
Jelle verklaarde dat de mannen hem toeriepen dat hij ook zou sterven. Hij vluchtte en sloeg onderweg een derde man zo hard dat deze in een sloot viel. Daarna dreven de mannen het vee de provincie uit. Jelle bracht zijn bloedende broer naar huis, waar chirurgijn J. van [Hammen?] hem nog die nacht verbond. Jelle ondertekende te Bergum op 29 oktober 1802.
Wat is nog zichtbaar?
- De dorpsomgeving van Surhuizum en de wegen naar de provinciegrens.
- De precieze locatie van de toenmalige Ketting te Kortwoude is hier niet met zekerheid aangewezen.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Kortwoude bij Surhuizum
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Afbeeldingen
Bronnen
Gerecht Tietjerksteradeel, informatieboek 5, dossier EA-11-D01, bladen 199, 200, 201, 202. Getuigen: Jelle Jans.
De gele blokken bevatten de oorspronkelijke transcripties; de grijze blokken geven de volledige leesbare moderne tekst. De handgeschreven scans zijn bij deze ronde niet opnieuw geraadpleegd.
Verantwoording
- Jelle Jans verklaarde in de derde persoon; de beschreven handelingen komen uit zijn eigen getuigenverklaring.
- Tijdens zijn vlucht sloeg Jelle volgens de oorspronkelijke verklaring de derde man, die daarop in een sloot viel.
- De verdenking van smokkel kwam van Marten Jans. Jelle heeft de bestemming van het vee niet kunnen vaststellen.
- Jelle heeft het geweld zelf beschreven, maar de onbekende veedrijvers zijn niet afzonderlijk gehoord in dit dossier.
- De achternaam van chirurgijn J. van [Hammen?] is onzeker.
- De kaart toont slechts bij benadering de streek, geen exact bewezen plek van de Ketting.
Afbeeldingen zijn historische voorstellingen en tonen niet aantoonbaar de betrokken personen.
Verantwoording
- Enkele historische woordlezingen blijven onzeker. Er zijn geen aanvullende voorwerpen, namen of gebeurtenissen als vaststaand ingevuld.