Keuken 1750.
Bergum 1771: een schort als onderpand en vermiste hemden
Andere verhalen en verklaringen uit Oostermeer
Alle verhalen en verklaringen uit Bergum
Schort voor bezorging aan Willemkies dochter ontvangen en verpand. 20, 21 en 25 augustus 1771.
Willemkie Jans vertrouwt een schort toe aan een boodschapper
Willemkie Jans woonde met Sipke Lieuwes op het Witveen onder Oostermeer en was in haar tweeënveertigste levensjaar. Een man uit Bergum kwam bij haar huis. Omdat haar dochter in Bergum bij een weduwe woonde, vroeg Willemkie hem een nieuw donkerbruin schort voor haar mee te nemen. Hij stemde toe. Zij stopte het schort in een zak met de letters S:L:.
De man zei dat hij in Bergum naast het huis van de weduwe van Enge Jans woonde. Willemkies dochter woonde bij die weduwe. Het bezoek was op de zondag van veertien dagen vóór Willemkies verklaring; de andere dochter ging de daaropvolgende donderdag naar Bergum.
Toen een andere dochter later naar Bergum ging, bleek het schort niet te zijn aangekomen. Willemkie vroeg ernaar bij de vrouw van Hans Hedmans in Oostermeer. Daar hoorde zij dat Jan Hoijtes, een timmerman uit Bergum, het schort had aangeboden. Jelt Jans had het meegenomen naar koopman Sybrand Sybrands en er een daalder op geleend.
De vrouw van Hans Hedmans had het aangeboden schort geweigerd. Jan had haar tussen Oostermeer en het Witveen aangesproken en gevraagd of zij een koper wist. Bij haar thuis kwam Jelt Jans erbij. Volgens wat Willemkie hoorde, zei Jan dat hij het schort voor drie carolusguldens en een niet duidelijk leesbaar aantal stuivers had gekocht.
Willemkie zag haar schort vervolgens zelf bij Sybrand thuis. Hij wilde het alleen afgeven als zij de geleende daalder terugbetaalde. De zak waarin zij het schort had meegegeven, kreeg zij terug van de vrouw van Hans Hedmans. Jan had die daar achtergelaten.
Willemkie ging met de weduwe van Enge Jans ook naar Jans huis in Bergum. Bij hun vertrek ontmoetten zij tussen de andere mensen de vrouw van Albart Kinderman. Die zei dat zij voor haar man een nieuw hemd maakte en dat Aafke Ebes dit onder haar rokken had weggehaald. Er ontstonden rumoer en geschreeuw. Meer wist Willemkie daar niet van. Zij ondertekende haar verklaring op 20 augustus 1771 in Bergum.
Sybrand Sybrands bewaart het schort als onderpand
Sybrand Sybrands, een koopman in Oostermeer in zijn eenenveertigste levensjaar, vertelde dat Jelt Jans met een nieuw schort bij hem was gekomen. Zij vroeg een daalder te lenen en het schort als onderpand te bewaren. Zij beloofde het geld de volgende dinsdag terug te geven en het schort weer op te halen.
Jelt was ongeveer veertien dagen eerder op een dinsdag gekomen. Zij zei dat zij het schort had gekocht en er een goede koop aan had gehad.
Op haar sterke aandringen leende Sybrand haar de daalder. Binnen een week vroeg Jan Hoijtes het schort mee te krijgen, maar Sybrand weigerde. De dag vóór het verhoor kwam de vrouw van Sipke Lieuwes om het schort terug te vragen. Sybrand was toen niet thuis. Zijn vrouw gaf haar te kennen dat zij eerst de geleende daalder moest terugbetalen. Omdat zij dat niet wilde, bleef het schort daar. Op 21 augustus 1771 gaf Sybrand het schort aan het gerecht.
De vrouw van Hans Hedmans beschrijft het verpanden
De vrouw van Hans Hedmans vertelde dat zij de bezoeker eerst niet kende en later hoorde dat hij Jan Hoijtes heette. Hij had een pak onder zijn arm. Toen zij vroeg wat erin zat, antwoordde hij dat het een schort was. Zij wilde het niet kopen. Jan vroeg of hij koffie met haar mocht drinken, omdat hij Oostermeer niet kende.
Daarna vroeg hij haar hulp om geld op het schort te lenen. Zij weigerde, maar noemde Jelt Jans. Jelt werd erbij gehaald en ging met het schort naar Sybrand Sybrands.
In haar aanwezigheid gaf Jelt de geleende daalder aan Jan. Daarna ging Jan met Jelt naar de voorkamer. De getuige wist niet wat zij daar verder afspraken. Zij had Jan herhaaldelijk gevraagd hoe hij aan het schort kwam. Hij zei steeds dat hij het voor drie carolusguldens en twaalf stuivers had gekocht, maar wilde niet zeggen van wie.
Rinske Riemers en was in haar vierenzestigste levensjaar. Jan was enige weken eerder van achteren binnengekomen. Hij zei geld nodig te hebben. Op 25 augustus 1771 zette Rinske na voorlezing in Bergum haar merk onder de verklaring.
Jan Hoijtes erkent dat hij het schort verpandde
Jan Hoijtes, een timmermansgezel in Bergum in zijn twintigste levensjaar, vertelde tijdens zijn verhoor dat de vrouw van Sipke Lieuwes hem had gevraagd een schort naar haar dochter te brengen. Hij had het meegenomen.
In Oostermeer dronk hij koffie bij een oude vrouw. Hij vroeg of hij een daalder op het schort kon lenen. Zij weigerde, maar liet Jelt Jans roepen. Jelt verpandde het schort en gaf hem de daalder.
Jan gaf toe dat hij had gedaan alsof het schort van hem was en hij het had gekocht. Hij had geld nodig en zei dat hij binnen een week zou terugbetalen en het schort ophalen. Volgens hem was hij dat werkelijk van plan geweest, maar had armoede hem verhinderd. Op 25 augustus legde hij hierover in Bergum zijn verklaring af.
Jan vertelde ook dat hij de voorafgaande week in Gorredijk was geweest. De avond vóór zijn verhoor was hij naar Bergum gekomen, naar zijn zeggen om het schort de volgende ochtend te lossen en het geld terug te geven.
De vrouw van Albart Kinderman over de vermiste hemden
De vrouw van koopman Albart Kinderman in Bergum, in haar achtentwintigste levensjaar, verklaarde zelf ook. Aafke Ebes was die maandag bij haar gekomen om een kind te genezen. Het dochtertje van Douke Sijbes was bij haar thuis.
De getuige maakte twee nieuwe hemden voor haar man. Die hadden daar gelegen en werden vervolgens vermist. Zij bracht een hemd met Aafke in verband en zei dat Aafke het onder haar rokken had weggehaald. Eén hemd was volgens haar vandaag of gisteren verdwenen. Aafke was gisterenmiddag en die ochtend bij haar geweest. Op 20 augustus 1771 zette zij na voorlezing haar merk onder haar verklaring.
De beschuldiging en de ontkenning op straat
De weduwe van Enge Jans, in haar drieëndertigste levensjaar, vertelde dat zij samen naar Jan Hoijtes' huis waren gegaan. Zijn vrouw Aafke Ebes was er niet. Haar schoonmoeder lag in bed en zei dat Aafke al enige tijd weg was.
Toen de vrouwen vertrokken, ontmoetten zij Aafke. Vervolgens kwamen zij de vrouw van koopman Albart Kinderman tegen. Die beschuldigde Aafke ervan een hemd te hebben gestolen en onder haar rokken weggehaald. Er ontstonden rumoer en geschreeuw. Aafke ontkende en riep dat de beschuldiging bewezen moest worden.
De weduwe sloot deze verklaring op 20 augustus 1771 in Bergum af en ondertekende haar na voorlezing.
Trijntje Jokes weigert een mannenhemd te lenen
Trijntje Jokes, vrouw van Jacobus Wolkerts te Bergum, in haar zevenendertigste levensjaar, verklaarde dat Aafke Ebes op maandag 19 augustus bij haar was gekomen. Aafke vroeg een mannenhemd te lenen. Zij gaf een uitleg over een afwezige vrouw en een ander hemd. Trijntje weigerde, omdat Aafke onder verdenking stond. Op 25 augustus 1771 tekende zij in Bergum als Trijntje Jobkes.
Aafke Ebes spreekt de beschuldiging tegen
Aafke Ebes, de vrouw van Jan Hoijtes, was in haar twintigste levensjaar. In gevangenschap verklaarde zij geheel onschuldig te zijn aan het stelen van de hemden waarvan de vrouw van Albart Kinderman haar beschuldigde. Zij ontkende ook dat zij die maandag bij Trijntje Jokes thuis was geweest. Nog minder had zij daar een hemd te koop aangeboden. Op 25 augustus 1771 zette zij in Bergum haar merk onder haar verklaring.
Willemkie Jans en Sipke Lieuwes op het Witveen
Zeer waarschijnlijk dezelfde persoon: In 1771 woont Willemkie bij Sipke Lieuwes op het Witveen en is zij in haar 42ste levensjaar. In januari 1772 noemt de verklaring dezelfde man en woonstreek en haar 43ste levensjaar. Het schort dat een boodschapper meekreeg en de latere inbraak blijven twee afzonderlijke zaken.
Oostermeer 1772: voedsel, kleding en linnen verdwenen in Oostermeer | Geschiedenis
Andere zaken op dezelfde locatie
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum
Dagelijks leven
Afbeeldingen bij het dagelijks leven
Moeilijke woorden
- bleek
- Grasveld of plaats waar wasgoed werd gedroogd en gebleekt.
- carolusguldens
- Meervoud van carolusgulden, een historische rekeneenheid van twintig stuivers.
- daalder
- Een historische munt of rekeneenheid; de waarde hing van het type en de periode af.
- stuivers
- Kleine geldeenheden; twintig stuivers vormden een gulden.
Meer verhalen
Omliggende dorpen in de 18de eeuw
Verantwoording bij de verklaringen
- Het door Jelt genoemde koopbedrag is onzeker. De verklaring van Sybrand en die van Willemkie blijven afzonderlijk, ook waar zij hetzelfde onderpand beschrijven.
- Rinskes patroniem en enkele plaats- en geldzinnen blijven onzeker; Hans Hedmans volgt de aangeleverde herlezing. De opdracht van het Hof dateert van 24 augustus 1771.
- De reis vóór het bezoek, enkele namen en de passage over een volgend bezoek om twee of drie uur zijn gedeeltelijk onleesbaar. Deze zijn niet tot een vaste reisroute of afspraak aangevuld. Jan noemt in zijn eigen verklaring andere of onzekere namen van de vrouw en de weduwe; die zijn niet als vaststaande aliassen samengevoegd.
- De behandeling van het kind, de precieze waarneming van het hemd en de reden om niet in te grijpen zijn beschadigd. Haar naam heeft in de aangeleverde bronbewerking de varianten Janke Ludus/Luders; die onzekerheid is niet tot een nieuwe zekere naam gemaakt.
- De naam van de weduwe leest in de bronbewerking Jeltje Beerns[?]. Een doorgehaalde en ingevoegde passage over iemand met een hemd in de hand is niet betrouwbaar genoeg voor een nadere invulling.
- De reden die Aafke voor het lenen gaf en een nadere beschuldiging zijn deels onleesbaar. Het leenverzoek van Trijntje is behouden naast Aafkes ontkenning dat zij een hemd te koop had aangeboden.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Verantwoording
Gebaseerd op de aangeleverde transcripties en hertalingen van Informatieboek 3, C1 tot en met C6.
Van enkele getuigenissen waren grote delen onleesbaar of onvoldoende samenhangend. Deze getuigenissen zijn overgeslagen. Alleen goed leesbare en begrijpelijke verslagen zijn opgenomen.
Bronbladen: 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36.
De gecorrigeerde naam-, plaats- en inhoudslezingen zijn aan de originele scans getoetst. Onzekere passages zijn niet aangevuld.