Bergum in de 18de eeuwBergum 1796: verboden Oranjeliedjes langs de Wijde Ee
Historische aangifte en getuigenverklaringen uit 1796, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.
Op 17 augustus 1796 nam Johs Lodema, lid van het gerecht van Tietjerksteradeel, op verzoek van de fiscaal vijf verklaringen af in Bergum. De getuigen verklaarden over wat zij op 8 augustus hadden gehoord of gezien langs de zogenoemde hooiweg bij de Wijde Ee onder Bergum. De verschillende verklaringen maken deel uit van de politieke getuigenissen uit de Bataafse Republiek, waarin ook andere plaatselijke politieke conflicten zijn opgenomen.
Gerrit Cornelis uit Suameer
Gerrit Cornelis woonde in Suameer en was ongeveer 46 jaar oud. Hij was opgeroepen, verscheen voor het gerecht en legde onder ede zijn verklaring af.
Gerrit verklaarde dat hij op 8 augustus 1796 met andere personen langs de zogenoemde hooiweg naast de Wijde Ee onder Bergum was gegaan. Twee van de mensen die "bij ons" waren, Douwe Douwes en Sijds Jans, hadden toen verboden liedjes gezongen.
Gerrit noemde de woorden van een van die liedjes:
"al is de Prins nog zoo klein evenwel Zal hij Stadhouder zijn"
De verklaring werd Gerrit duidelijk voorgelezen. Hij sloot haar af en zette een kruisje als handmerk: Gerrit + Cornelis. De akte werd op 17 augustus 1796 in Bergum opgemaakt.
Liepke Jellis uit Bergum
Liepke Jellis woonde in Bergum en was ruim zestig jaar. Hij was opgeroepen en legde na ondervraging een beëdigde verklaring af.
Liepke verklaarde dat hij op 8 augustus 1796 met andere personen langs de hooiweg naast de Wijde Ee onder Bergum was gegaan. Drie van de mensen die "bij ons" waren, hadden toen verboden Oranjeliedjes gezongen: Douwe Douwes, Sijds Jans en een jongen met de naam Bruin Ebbles.
Liepke kon de afzonderlijke woorden van de liedjes niet precies opgeven.
Na het voorlezen sloot hij zijn verklaring af. Hij zette zijn gebruikelijke kruismerk: Liepke + Jellis. Ook dit gebeurde in Bergum op 17 augustus 1796.
Wytske Paules uit Bergum
Wytske Paules woonde in Bergum en was vijftig jaar oud. Zij was opgeroepen, verscheen en verklaarde onder ede wat zij had meegemaakt.
Wytske verklaarde dat zij op 8 augustus 1796 met anderen langs de hooiweg naast de Wijde Ee onder Bergum was gegaan. Drie van de mensen die "bij ons" waren, hadden toen verboden Oranjeliedjes gezongen: Douwe Douwes, Sijds Jans en de jongen Bruin Ebbles.
Wytske noemde de volgende woorden van een Oranjelied:
"al is ons Prins nog zoo klein evenwel Zal hij Stadhouder zijn"
Na duidelijke voorlezing sloot Wytske haar verklaring af. Zij ondertekende in Bergum op 17 augustus 1796 met haar eigen hand. Haar naam staat in de akte als "wytske paulles".
Wytse Jellis uit Oostermeer
Wytse Jellis woonde in Oostermeer en was 38 jaar oud. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd. Hij verklaarde dat hij op 8 augustus 1796 samen met Folkert Gerbens uit Garijp met een schip over de Wijde Ee onder Bergum voer.
Tegelijkertijd reed er langs de hooiweg een wagen voorbij. Op die wagen zaten verschillende personen. Wytse kende hen niet.
Van die wagen hoorde hij zingen. Hij gaf deze woorden op:
"Oranje al is de Prins nog zoo klein evenwel Zal hij Stadhouder zijn"
Zijn verklaring werd duidelijk voorgelezen. Wytse sloot haar af en tekende met zijn eigen hand te Bergum op 17 augustus 1796: Wytse Jellis.
Folkert Gerbens uit Garijp
Folkert Gerbens woonde in Garijp en was 31 jaar oud. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd. Ook hij was met Wytse Jellis op 8 augustus over de Wijde Ee onder Bergum gevaren.
Folkert zag op hetzelfde tijdstip een wagen over de hooiweg naast de Wijde Ee voorbijrijden. Op de wagen zaten enige personen, onder wie Gerrit Cornelis uit Suameer, die Folkert kende.
Volgens Folkert had Gerrit hem vanaf de wagen gezien en kende hij hem. Folkert sprak daarbij over een partijschap. Daarna begon Gerrit een verboden Oranjelied te zingen, waaronder de volgende woorden:
"al is de Prins nog zoo klein evenwel Zal hij Stadhouder zijn"
Verscheidene andere mensen op de wagen, die Folkert niet bij naam kende, volgden het zingen en sloegen daarbij op hun hoed.
Na duidelijke voorlezing sloot hij zijn verklaring af en zette een kruismerk bij zijn naam: Folkert + Gerbens. Dit gebeurde te Bergum op 17 augustus 1796.
De gerechtsdienaren kregen bevel de genoemde personen naar het gedemolieerde Blokhuis te brengen.
Meer over het bestuur van deze jaren staat op Bataafse Republiek in Friesland (1795-1797).
Dit verhaal staat ook in het verhalen uit Bergum in 1796-1799. Andere dorpen komen aan bod in het overzicht van Tietjerksteradeel, 1795-1802.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van de Wijde Ee bij Bergum
Plaatsen en verhalen
Bergum in de 18de eeuw
Suameer in de 18de eeuw
Oostermeer in de 18de eeuw
Garijp in de 18de eeuw
Verklaringen en verhalen uit BergumDagelijks leven en bestuur
De Bataafse Republiek in Friesland
Boerenleven rond 1800
Schippers en scheepsvolk
Misdaad en straf in FrieslandAfbeeldingen uit dezelfde periode
Historische achtergrond
Het gerecht nam deze verklaringen op onder het bestuur van de Bataafse Republiek, die in 1795 was ontstaan na het vertrek van stadhouder Willem V. De verklaringen noemen de gezongen Oranjeliedjes uitdrukkelijk verboden. Er is in deze stukken geen vonnis overgeleverd.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Bronnen
Gerecht van Tietjerksteradeel, Informatieboek 5, EA-1, verklaringen 1-5.
Registratie en uittreksel van de akte (Open Archieven / AlleFriezen).
Verantwoording
Informatieboek 5, EA-1, dossier IB5-EA-1-D01, oorspronkelijke bladen 1-6. De beschikbare diplomatische transcriptie en volledige hertaling zijn gebruikt. Niet opnieuw uit de scans getranscribeerd.
Alle vijf verklaringen zijn als afzonderlijke getuigenissen weergegeven. Gerrit noemt twee zangers, Liepke en Wytske drie; Wytse kent de zangers op de wagen niet, terwijl Folkert Gerrit Cornelis als eerste zanger noemt. Dit verschil is niet opgelost door interpretatie.
De bron noemt 8 augustus 1796; de externe index noemt 9 augustus. De namen Paules en Ebbles hebben afwijkende schrijfwijzen in de index. In Liepkes zin staat na "heeft kunnen" een onleesbaar werkwoord. De aanvulling "de woorden niet precies opgeven" in kolom 2 geeft voorzichtig weer dat hij geen afzonderlijke liedwoorden vermeldde. De akte maakt niet duidelijk of hij ze niet kon verstaan of zich niet kon herinneren.
De verklaring is in het proces-verbaal in de derde persoon geschreven. Daarom is zij niet in een nieuwe ik-vorm omgezet. De ondertekeningen en kruismerken zijn naar de hertaling weergegeven. Het bevel in de kantlijn noemt het gedemolieerde Blokhuis zonder hier een vonnis vast te leggen.
In het begin staat dat Johs Lodema, lid van het gerecht, als commissaris optrad op verzoek van de fiscaal. De getuigen zeiden volgens de akte dat de genoemde mensen "bij ons" waren; de verklaringen zelf zijn in de derde persoon genoteerd.
Bij Folkert staat dat Gerrit Cornelis de getuige zag en kende. De daaropvolgende passage bevat het moeilijk leesbare woord "partijschap" en een onleesbare aanduiding. De passage maakt niet duidelijk wiens politieke gezindheid werd bedoeld en welke verhouding tussen de betrokkenen precies beschreven werd. In kolom 2 is daarom geen zekere politieke relatie of partijnaam ingevuld. Het kruismerk bij Folkerts naam en de getuigehandtekeningen aan het slot zijn niet overal volledig leesbaar.
De procesformules bevatten bij verschillende kruismerken "me teste", gevolgd door een niet leesbare getuigehandtekening. De slotverklaring is mede ondertekend door de commissaris en de secretaris. De kantlijn bevat een bevel om de genoemde personen naar het gedemolieerde Blokhuis te brengen; een bewezen uitvoering staat niet in deze akte.
Verantwoording
- Enkele historische woordlezingen blijven onzeker. Er zijn geen aanvullende voorwerpen, namen of gebeurtenissen als vaststaand ingevuld.