Bergum 1796 - inbraak in het karnhuis van Gosse Hinnes
Historische aangifte en getuigenverklaringen uit 1796, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.
In de nacht van 12 op 13 oktober 1796 werd het glazen venster van het karnhuis naast de woning van Gosse Hinnes in Bergum met geweld uitgebroken. Op 13 oktober legden Gosse, zijn vrouw Maaijke Jans en hun dienstmeid Antje Cornelis afzonderlijk een verklaring af.
Gosse Hinnes
Gosse Hinnes woonde in Bergum. Hij was lid van het gerecht van Tietjerksteradeel en bevond zich in zijn 49ste levensjaar. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Hij verklaarde dat tussen 12 en 13 oktober 1796 in de nacht een glazen venster met geweld was uitgebroken bij het karnhuis naast zijn woning. Toen hij de ruimte onderzocht, bleek dat er goederen waren gestolen:
- Twee grote mannenrokken en een lange broek van dezelfde soort.
- Een koperen theeketel.
- Twee koperen gortlingen.
- Een stuk spek en een varkensrib.
- Een paar schoenen en kindergespen.
- Een rode zijden borstrok.
- Een wit gestreepte bongershemdrok.
- Een nieuw laken.
Daarnaast miste hij nog andere goederen die hij dagelijks zelf gebruikte. Hij kon zich niet alles nauwkeurig herinneren en kon daarvan geen afzonderlijke, volledige opgave doen.
Gosse kon niet zeggen wie de inbraak had gepleegd. Na het voorlezen sloot hij zijn verklaring af en ondertekende hij met zijn eigen hand: Gosse Hinnes. Dit gebeurde te Bergum op 13 oktober 1796.
Maaijke Jans, de vrouw van Gosse Hinnes
Maaijke Jans was de vrouw van Gosse Hinnes, woonde in Bergum en bevond zich in haar 51ste levensjaar. Zij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Volgens Maaijke was in de nacht van 12 op 13 oktober het glazen venster van het karnhuis naast hun woning met geweld uitgebroken. Bij onderzoek bleek haar dat de volgende goederen ontbraken:
- Twee paar witte slopen en twee bedlakens.
- Een bonte kinderrok, twee bonte kinderjakjes en een kindervoorschot.
- Twee paar blauwe kousen.
- Een bont mannenbaatje en een oude bonte doek of meerdere doeken.
- Twee andere goederen.
- Een koperen theeketel.
- Een mannenrok van serge en een broek van dezelfde stof.
- Een paar schoenen en een paar zilveren schoengespen.
- Een wit gestreepte bongershemdrok.
- Een paar oorbellen.
- Een theebestand en thee.
- Een stuk spek en een varkensrib.
- Twee grote voorwerpen.
- Een nieuw stuk laken dat nog niet tot kleding was verwerkt.
Uit het karnhuis waren ook verscheidene spullen verdwenen die aan de dienstmeid toebehoorden. Maaijke wist daarvan niet alle goederen precies op te noemen.
Maaijke kon niet zeggen wie de diefstal had gepleegd. Nadat de verklaring was voorgelezen, sloot zij die af en tekende zij met haar eigen hand: Maijke Jans. De akte is op 13 oktober 1796 in Bergum opgesteld.
Antje Cornelis, de dienstmeid
Antje Cornelis woonde en werkte als dienstmeid bij Gosse Hinnes in Bergum. Zij was in haar 22ste levensjaar. Zij werd ondervraagd en beëdigd.
Antje verklaarde dat in de nacht van 12 op 13 oktober 1796 een glazen venster met geweld was uitgebroken uit het karnhuis naast het huis van haar meester. Bij onderzoek bleek haar dat er goederen uit de ruimte waren gestolen:
- Twee vrouwenvoorschoten, een van zijde en een van blauw linnen.
- Een ander vrouwenkledingstuk.
- Een paar blauwe vrouwenkousen.
- Drie bonte halsdoeken en vier hoofddoekjes.
- Een voorwerp en twee andere voorwerpen.
- Een koperen theeketel.
- Een bonte kinderrok, twee bonte kinderjakjes, twee paar bijbehorende kousen en een kindervoorschot.
- Een nieuw laken dat nog niet tot kleding was verwerkt.
- Twee paar slopen, twee witte lakens en een vrouwenhemd.
- Een stuk spek en een varkensrib.
- Een mannenrok van serge en een broek van dezelfde stof.
- Een paar schoenen en een wit gestreepte hemdrok.
- Een bonte doek.
- Twee grote voorwerpen en drie vermoedelijk wollen zakken.
Antje vertelde dat er daarnaast nog andere goederen ontbraken die zij niet afzonderlijk kon opnoemen. Zij wist niet wie de diefstal had gepleegd.
Na het voorlezen sloot Antje haar verklaring af en ondertekende zij met haar eigen hand. Haar naam staat bij de ondertekening als Antie Kornelis. Het gerecht nam deze verklaring op 13 oktober 1796 in Bergum op. Ook de commissaris en secretaris tekenden de akten af.
Ook over andere gebeurtenissen in dit dorp zijn verklaringen bewaard, zoals de getuigenverklaringen over Oranjeliedjes langs de Wijde Ee uit augustus 1796.
Dit verhaal staat ook in het verhalen uit Bergum in 1796-1799. Andere dorpen komen aan bod in het overzicht van Tietjerksteradeel, 1795-1802.
Gosse Hinnes, van benadeelde naar gerechtslid
Zeer waarschijnlijk dezelfde persoon. Gosse is in 1782 huisman in Bergum, in zijn 35ste levensjaar. In 1796 woont hij in Bergum, is hij lid van het gerecht en in zijn 49ste levensjaar: veertien jaar later. In 1797 staat zijn naam bij de gerechtelijke attestatie. De leeftijden en plaats sluiten aan; zijn rol is niet telkens die van slachtoffer.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum en omgeving
Geschiedenis per eeuw
Plaatsen en verklaringen
Bergum in de 18de eeuw
Verhalen en verklaringen uit Bergum
Oranjeliedjes langs de Wijde Ee, 1796
Geschiedenis van BergumDagelijks leven en bestuur
Boerenleven rond 1800
Kleding rond 1800
Boeren en landarbeiders
De Bataafse Republiek in Friesland
Misdaad en straf in FrieslandAfbeeldingen uit dezelfde periode
Historische achtergrond
In 1796 maakte Friesland deel uit van de Bataafse Republiek, ontstaan na de omwenteling van 1795. Gosse Hinnes was zelf lid van het plaatselijke gerecht, maar trad in deze zaak op als aangever. De akten leggen getuigenverklaringen vast; een veroordeling is niet opgenomen.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw
Bronnen
Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboek 5, EA-1, dossier IB5-EA-1-D03, verklaringen V09-V11, bladen 10-15.
Archiefregistratie en uittreksel bij Open Archieven / AlleFriezen
Verantwoording
De drie verklaringen zijn in de derde persoon opgeschreven. De bron noemt het gebouw een karnhuis naast de woning. De precieze formulering van Gosse over het vertrek is gedeeltelijk onleesbaar; bij hem is de plaats binnen de woning niet nader ingevuld.
Het woord "gortlingen" en de uitdrukking "bongershemdrok" zijn onzeker gelezen. Ook bij "kindergespen" en "theebestand" is de betekenis niet zeker. De namen van die voorwerpen zijn daarom zo dicht mogelijk bij het origineel gebleven.
Bij Maaijke zijn een passage na de oude bonte doek, twee voorwerpnamen en de benaming van twee grote voorwerpen moeilijk leesbaar. Zij zijn als goederen zonder vastgestelde soort weergegeven; het aantal is behouden.
Bij Antje zijn enkele kleding- en voorwerpnamen niet te ontcijferen. Er is alleen "kledingstuk" of "voorwerp" gebruikt om de zinnen doorlopend leesbaar te maken. De bronnen noemen bovendien drie "wollen[?] zakken"; dat materiaal blijft onzeker. In de transcriptie van Maaijke komt daarnaast "Zijne[?]" voor. Bij Antje zijn de woordgroepen "Schoone[?] Vrouwen[?]" en "rood zijden[?]" gedeeltelijk leesbaar. De hertaling noemt bij Antje ook twee "potlingen[?]", maar de diplomatische transcriptie leest daar slechts "twee [onleesbaar]". Omdat de volledige voorwerpnamen ontbreken, is in kolom 2 geen nauwkeurige soort kleding of huisraad ingevuld.
In de akte staat de naam van Gosses vrouw als Maaijke[?] Jans en bij haar handtekening als "Maijke Jans". Bij de dienstmeid staat "Antje Cornelis" en als handtekening "Antie Kornelis". Er is geen dader vastgesteld.
Verantwoording
- Enkele historische woordlezingen blijven onzeker. Er zijn geen aanvullende voorwerpen, namen of gebeurtenissen als vaststaand ingevuld.