Bergum 1797 - Nachtelijk toezicht en aanhouding van Pieter Jans
Historische aangifte en getuigenverklaringen uit 1797, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.
Op 26 januari 1797 legden de gerechtsassistenten Johannes Meinderts en Pieter Sybes in Bergum verklaringen af over een opdracht om Pieter Jans in het oog te houden. De zaak speelde in de nacht van 25 op 26 januari. Beide mannen beschreven de aanhouding en de overbrenging naar het raadhuis van Tietjerksteradeel.
Het ging om het plaatselijke gerecht, dat ook voorkomt in de getuigenoproeping uit 1779. Beide assistenten verklaarden over dezelfde nacht.
De verklaring van Johannes Meinderts
Johannes Meinderts was gerechtsassistent van Tietjerksteradeel. Hij was vermoedelijk ongeveer 45 jaar. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Hij verklaarde over de ochtend van 26 januari 1797, omstreeks zes uur. Hij noemde zijn collega Pieter Sybes, die in de voorafgaande nacht in opdracht van het gerecht toezicht moest houden op Pieter Jans, een inwoner van Bergum.
Johannes vertelde dat Pieter Jans die ochtend thuis was gekomen. Uit het vervolg van zijn verklaring komt naar voren dat Pieter Jans was aangehouden.
Pieter Jans was volgens Johannes dronken. Daarom konden de assistenten hem niet meteen behoorlijk ondervragen. Johannes verklaarde dat Pieter Jans hem had verteld over een zak die met hout gevuld was geweest. Pieter Jans had hem volgens zijn verklaring bekend dat hij dat hout had gestolen.
Johannes verklaarde dat hij Pieter Jans met hulp van zijn tweede assistent naar het raadhuis van Tietjerksteradeel in Bergum bracht. Nadat de verklaring duidelijk was voorgelezen, ondertekende hij die te Bergum op 26 januari 1797 met zijn naam: Johannes Meinderts.
De verklaring van Pieter Sybes
Pieter Sybes was eveneens gerechtsassistent van Tietjerksteradeel. Hij was in zijn drieënvijftigste levensjaar en werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Hij verklaarde dat het gerecht hem opdracht had gegeven Pieter Jans uit Bergum in de nacht van 25 op 26 januari 1797 op te sporen en in het oog te houden. Volgens zijn verklaring kwam Pieter Jans de volgende ochtend om ongeveer zes uur met een zak aan. Op dit punt omschreef hij de zak als "vol geld".
Pieter Sybes verklaarde dat hij samen met zijn tweede assistent Johannes Meinderts Pieter Jans had aangehouden. Hij noemde daarbij het huis van de laatstgenoemde. Ook volgens Pieter Sybes was Pieter Jans dronken.
Pieter Jans had volgens de aan Pieter Sybes afgelegde bekentenis gezegd dat hij de zak had geleend. Pieter verklaarde verder dat de zak met hout gevuld was geweest en dat Pieter Jans had bekend dat hout te hebben gestolen.
Pieter Sybes bracht Pieter Jans samen met Johannes Meinderts naar het raadhuis te Bergum. Zijn verklaring werd duidelijk voorgelezen, waarna hij op 26 januari 1797 in Bergum tekende met zijn naam: Pieter Sybes.
In de marge van de akte staat dat deze verklaring werd afgelegd voor de commissaris en secretaris. Daarbij staat de naam Gosse Hinnes.
Dit verhaal staat ook in het verhalen uit Bergum in 1796-1799. Andere dorpen komen aan bod in het overzicht van Tietjerksteradeel, 1795-1802.
Gosse Hinnes, van benadeelde naar gerechtslid
Zeer waarschijnlijk dezelfde persoon. Gosse is in 1782 huisman in Bergum, in zijn 35ste levensjaar. In 1796 woont hij in Bergum, is hij lid van het gerecht en in zijn 49ste levensjaar: veertien jaar later. In 1797 staat zijn naam bij de gerechtelijke attestatie. De leeftijden en plaats sluiten aan; zijn rol is niet telkens die van slachtoffer.
Pieter Jans uit Bergum en Bergumerdam
Mogelijk dezelfde persoon. In 1797 wordt Pieter Jans uit Bergum aangehouden na nachtelijk toezicht. In 1801 wordt een Pieter Jans uit Bergum als verkoper van voorschorten en een haarspit genoemd; in 1802 verdenken twee huisgenoten Pieter Jans van Bergumerdam na overnachtingen in hun schuur. Naam, streek en tijdsverloop passen, maar partner, vader en aansluitende leeftijden ontbreken. De drie mannen zijn daarom niet als bewezen één persoon samengevoegd.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum en omgeving
Plaatsen en verklaringen
Bergum in de 18de eeuw
Verhalen uit Bergum
Verklaringen uit Bergum
Geschiedenis van BergumGetuigen voor de rechtskamer in 1779
Het gerecht en de herberg in 1795Dagelijks leven en bestuur
Afbeeldingen uit dezelfde periode
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Plaatsen in de omgeving in de 18de eeuw
Bronnen
Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboek 5, EA-2, dossier IB5-EA-2-D07, verklaringen IB5-EA-2-V13 (Johannes Meinderts) en V14 (Pieter Sybes), bronbladen 31-33. Diplomatische transcripties en volledige moderne hertalingen in de aangeleverde bronbewerking.
Verantwoording
Beide verklaringen zijn in de akten in de derde persoon opgeschreven. Deze vorm blijft behouden. De assistenten melden wat Pieter Jans volgens hen heeft bekend; de diefstal van hout is niet als hun eigen waarneming beschreven.
Johannes Meinderts: zijn leeftijd is vermoedelijk te lezen als "45ste" levensjaar. Pieter Nieuwland vermeldt 40 jaar. In het eerste bronblad zijn verscheidene passages over de nachtopdracht, het thuiskomen van Pieter Jans, de aanhouding en de inhoud van de zak onvoldoende leesbaar. Om de tekst doorlopend te houden is de gang van zaken alleen omschreven voor zover het leesbare vervolg dit ondersteunt. Ook de plaats waar het hout zou zijn gestolen, kan niet betrouwbaar worden vastgesteld.
Pieter Sybes: de woorden "vol geld" staan in de oorspronkelijke transcriptie bij de aankomst met de zak. Verderop staat dat de zak volgens de bekentenis was geleend en met hout gevuld was geweest. Deze formuleringen zijn naast elkaar behouden; de inhoud van de zak is niet op eigen gezag gelijkgetrokken. De exacte locatie bij het aankomen is onleesbaar. De formulering "in des laatstgemeldes huis" is niet verder aan een huisbezitter toegeschreven.
Het uittreksel van Pieter Nieuwland noemt beide assistenten en houtdiefstal, maar levert geen afzonderlijke rechterlijke uitspraak. De afbeeldingen zijn algemene voorstellingen uit de periode, geen reconstructie van de plaats van aanhouding.
Verantwoording
- Enkele historische woordlezingen blijven onzeker. Er zijn geen aanvullende voorwerpen, namen of gebeurtenissen als vaststaand ingevuld.