Suameer en Hardegarijp 1801 - Voorschorten en een haarspit
Historische aangifte en getuigenverklaringen uit 1801, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.
In het voorjaar en de zomer van 1801 kwamen twee diefstallen uit verschillende dorpen ter sprake bij het gerecht in Bergum: twee vrouwenvoorschorten bij Hardegarijp en een haarspit met hamer bij Suawoude. In vijf verklaringen werd verteld hoe deze voorwerpen via aankopen in Suameer terechtkwamen. Pieter Jans uit Bergum werd als verkoper genoemd, maar een bewezen diefstal door hem staat niet vast.
Minke Minnes
Minke Minnes was 46 jaar en de vrouw van Douwe Rinses Douma, wonend onder Hardegarijp. Zij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
In de nacht van 27 op 28 juni 1801 waren twee vrouwenvoorschorten van de heg bij haar huis verdwenen. Eén ervan had aan de voorkant een blauw, bont stukje. Minke wist niet wie de voorschorten had weggehaald.
Ze had horen zeggen dat Pieter Jans uit Bergum de twee voorschorten bij de vrouw van Jelmer Harmens in Suameer te koop had aangeboden. Daarom ging ze zelf naar Jelmers huis en vroeg na wat er gebeurd was. Volgens haar bleek het aanbod inderdaad te zijn gedaan.
De dochter van Jelmer had van Pieter Jans het voorschort met het bonte stukje aan de voorkant gekocht voor 5½ stuiver. Minke herkende het voorschort bij de dochter.
Minke wist verder niets van de zaak. Na voorlezing ondertekende zij haar verklaring in Bergum op 1 juli 1801 met de naam Minke Minnes.
Minke vertelde wat zij zelf terugvond na navraag bij de familie van Jelmer Harmens. De aankoop van één voorschort voor 5½ stuiver door Jelmers dochter is een afzonderlijke vermelding; Harmen Jelmers verklaarde daarnaast dat hij beide voorschorten samen kocht voor negentien stuiver.
Rindert Sipkes Algra
Rindert Sipkes Algra woonde onder Suawoude en was 25 jaar. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Sinds dinsdag 26 mei miste hij een haarspit, een ijzeren pen waarop de snede van een zeis met een hamer werd aangescherpt, en die hamer. De hamer was volgens zijn opgave gemerkt R.A. Hij wist niet met zekerheid wie de gereedschappen had weggenomen.
Rindert vernam dat Pieter Jans uit Bergum een haarspit met hamer te koop had aangeboden. Volgens zijn onderzoek had Pieter die verkocht aan Jelmer Harmens in Suameer of aan diens zoon. Rindert wist niet aan welke van beiden. Jelmer of zijn zoon had de gereedschappen vervolgens aan de knecht van Sijtze Diemers, landbouwer te Suameer, verkocht voor 28 stuiver.
Rindert herkende het haarspit dat via die knecht was gekocht als het zijne. Pieter Jans had in de nacht van maandag 25 op dinsdag 26 mei bij Rindert in de schuur geslapen. Daarom en door andere omstandigheden verdacht Rindert hem, maar hij zei er uitdrukkelijk bij dat hij het daderschap niet met zekerheid kon vaststellen.
Rindert wist verder niets. Na voorlezing ondertekende hij op 1 juli 1801 in Bergum: Rindert Sipkes Algra.
Jelmer Harmens
Jelmer Harmens was 52 jaar, arbeider en woonde in Suameer. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Hij verklaarde dat hij op zaterdag 30 mei 1801 van Pieter Jans uit Bergum een haarspit met een hamer had gekocht. Volgens Jelmer droeg de hamer twee merkletters.
Jelmer verkocht het haarspit en de hamer vervolgens aan Pieter Wijbrens, dienstknecht bij landbouwer Sijtze Diemers in Suameer, voor één gulden en acht stuiver.
Jelmer wist verder niets en zette op 2 juli 1801 na voorlezing in Bergum zijn handtekening: Jelmer Harmens.
Pieter Wijbrens
Pieter Wijbrens was 24 jaar en werkte als dienstknecht bij Sijtze Diemers, landbouwer in Suameer. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Enige tijd eerder had Jelmer Harmens hem gevraagd of hij geld wilde lenen. Jelmer kwam daarbij met een haarspit en hamer. Jelmer bood de gereedschappen te koop aan en Pieter kocht ze uiteindelijk voor één gulden en acht stuiver.
Op de hamer stonden volgens Pieter twee merkletters. Eén letter was een S; de andere wist hij niet zeker. Hij had de hamer inmiddels uitgeleend en had er niet nauwkeurig op gelet. Hij wist ook niet wie de vorige eigenaar was.
Na voorlezing ondertekende hij op 2 juli in Bergum met de naam Pijter Wijbrens, zoals die onder zijn verklaring staat.
Harmen Jelmers
Harmen Jelmers was 29 jaar, arbeider en woonde in Suameer. Hij werd opgeroepen, ondervraagd en beëdigd.
Op zondag 28 juni 1801 kwam Pieter Jans uit Bergum rond negen uur in de ochtend bij hem met twee grijze vrouwenvoorschorten. Eén daarvan had een stukje bont, patroonachtig stof. Pieter bood de voorschorten te koop aan. Hij zei dat hij geld nodig had en dat hij de voorschorten van zijn zuster had gekregen.
Na veel aandringen kocht Harmen de beide voorschorten samen van Pieter voor negentien stuiver. Hij wist verder niets van de zaak.
Na voorlezing zette Harmen op 2 juli 1801 in Bergum geen naamhandtekening, maar zijn eigen kruismerk: +. Het protocol noemt dit "Harmen Jelmers Zelvs gezette Merk".
De verklaringen van Minke Minnes en Rindert Sipkes Algra dateren van 1 juli 1801. Jelmer Harmens, Pieter Wijbrens en Harmen Jelmers verklaarden op 2 juli. Johannes Lodema trad op als commissaris; Hi. P. Rienhuis ondertekende de gezamenlijke afsluiting als beëdigd klerk. De verklaringen laten de vragen over eigendom en daderschap open.
Wat is nog zichtbaar?
- De dorpen Hardegarijp, Suameer en Suawoude bestaan nog, evenals de oude verbindingen ertussen.
Dit verhaal staat ook in het verklaringen uit Suameer. Andere dorpen komen aan bod in het overzicht van Tietjerksteradeel, 1795-1802.
Harmen Jelmers en vader Jelmer Harmens
Waarschijnlijk dezelfde personen: De verklaringen uit Suameer noemen Harmen Jelmers, in 1804 arbeider in zijn 33ste levensjaar, en zijn vader Jelmer Harmens. Harmen verschijnt ook bij de verdwenen voorschorten en bij het vinden van geslachte schapen. De vader-zoonrelatie in de hoenderzaak ondersteunt het verband; de rollen en gebeurtenissen blijven afzonderlijk.
Pieter Jans uit Bergum en Bergumerdam
Mogelijk dezelfde persoon. In 1797 wordt Pieter Jans uit Bergum aangehouden na nachtelijk toezicht. In 1801 wordt een Pieter Jans uit Bergum als verkoper van voorschorten en een haarspit genoemd; in 1802 verdenken twee huisgenoten Pieter Jans van Bergumerdam na overnachtingen in hun schuur. Naam, streek en tijdsverloop passen, maar partner, vader en aansluitende leeftijden ontbreken. De drie mannen zijn daarom niet als bewezen één persoon samengevoegd.
Harmen Jelmers en vader Jelmer Harmens
Waarschijnlijk dezelfde personen. De verklaringen uit Suameer noemen Harmen Jelmers, in 1804 arbeider in zijn 33ste levensjaar, en zijn vader Jelmer Harmens. Harmen verschijnt ook bij de verdwenen voorschorten en bij het vinden van geslachte schapen. De vader-zoonrelatie in de hoenderzaak ondersteunt het verband; de rollen en gebeurtenissen blijven afzonderlijk. In 1806 is Harmen arbeider bij Melle Walters te Suameer, in zijn 35ste levensjaar. Plaats, werkgever, beroep en leeftijd sluiten aan bij de eerdere verklaringen.
Suameer 1806 - Een zwartvaal schaap van Melle Walters wordt geslacht
Woning 1850.
Douwe Rinses / Douma / Douwma aan de Zomerweg
De aangever uit 1801 is 59 jaar, landbouwer aan de Zomerweg onder Hardegarijp. De boer uit 1807 woont op dezelfde weg onder Hardegarijp en is in zijn 66ste levensjaar, dus ongeveer 65. De naam en het verloop van leeftijd en woonplaats passen. De knechtenzaak uit 1805 noemt boer Douwe Rinses Douwma onder Hardegarijp. De handtekening in 1807 blijft onzeker en is geen zelfstandig bewijs voor de achternaam.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Suameer en Suawoude
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Afbeeldingen
Dagelijks leven in de 19de eeuw
Omliggende plaatsen in de 19de eeuw
Bronnen
Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboek 5, EA-8-D02, bronbladen 137, 138, 139, 140, 141, 142. Verklaringen van: Minke Minnes; Rindert Sipkes Algra; Jelmer Harmens; Pieter Wijbrens; Harmen Jelmers.
De gele fragmenten zijn letterlijk uit de diplomatische transcripties overgenomen. De grijze blokken geven de volledige leesbare informatie in modern Nederlands weer. De oorspronkelijke handgeschreven scans zijn bij deze ronde niet opnieuw gelezen.
Verantwoording
- Voorschorten en haarspit zijn twee afzonderlijke diefstalzaken binnen één informatie.
- Minke noemt één door Jelmers dochter gekocht voorschort voor 5½ stuiver; Harmen Jelmers zegt dat hij de twee samen kocht voor negentien stuiver. Hun verklaringen zijn niet samengevoegd.
- Bij de hamer verschillen de merkletters: Rindert R.A., Jelmer B.S.[?] en Pieter alleen de letter S.
- Rindert zegt dat Jelmer of diens zoon het haarspit verkocht; hij was daarover onzeker.
- De oude transcriptie noemt Rinderts verdenking tegen Pieter Jans een vermoeden, geen bewijs.
- Uit de patroniemen van Jelmer Harmens en Harmen Jelmers volgt geen bewezen familieband.
- In de index van de bronbewerking worden vervolgreferenties naar bladen 161 en 216 genoemd; die ontbreken in de aangeleverde EA-8-set.
- In de transcriptie zijn enkele woorden onzeker, waaronder de toegevoegd gelezen naam Affien bij het voorschort en de verbinding over het leenverzoek.
De afbeeldingen zijn illustratief en tonen niet noodzakelijk de beschreven personen of gebeurtenissen.
Verantwoording
- De exacte ligging van de heg bij Minke Minnes en de schuur van Rindert Algra kan niet uit het stuk worden afgeleid.
- Enkele historische woordlezingen blijven onzeker. Er zijn geen aanvullende voorwerpen, namen of gebeurtenissen als vaststaand ingevuld.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Bataafse en Franse tijd