BergumBergum 1800 - Geruchten over een Engelse vloot en verkocht Nederland
Historische aangifte en getuigenverklaringen uit 1800, vastgelegd bij het gerecht van Tietjerksteradeel.
In augustus 1800 werd in Bergum onderzocht wat schipper Eetse de Vries uit Rottevalle had rondverteld. Drie mannen legden afzonderlijk een verklaring af over zijn verhalen. Het ging over een vermeende verkoop van Nederland aan Engeland, grote aantallen oorlogsschepen en een Russische generaal. De gebeurtenissen die Eetse beschreef waren geruchten; alleen dat hij zulke berichten doorgaf, komt uit de verklaringen van de getuigen naar voren. Vergelijkbare politieke geruchten en verklaringen zijn te vinden bij de getuigenissen uit de Bataafse Republiek.
Teunes Tomas - kapiteins en miljoenen
Op vrijdag 8 augustus 1800 hoorde de 68-jarige Teunes Tomas uit Bergum een verhaal van Eetse de Vries, schipper uit Rottevalle. Teunes verklaarde wat Eetse tegen hem had gezegd. Hij had niet zelf gezien wat er in Den Haag of voor de kust gebeurde.
Volgens Teunes vertelde Eetse op 8 augustus dat een van de eerste kapiteins in Den Haag "achter het kabinet" was geweest. Er zou een verkoop van Nederland aan de Engelsen hebben plaatsgevonden voor enige miljoenen guldens. Veel Engelse oorlogsschepen zouden al voor de Bataafse kust liggen om het land in te nemen.
Eetse zou daarbij hebben gezegd dat een Russische generaal het had ontdekt en dat men de berichten daarom vrij en ongehinderd mocht verspreiden. Teunes ondertekende het verslag als "Th: Thomas". In zijn slot staat 11 augustus 1800, niet 9 augustus zoals bij de twee volgende getuigen.
Jan Jans Postma - een gesprek in de schoenmakerswinkel
Jan Jans Postma was een 48-jarige meester-schoenmaker. Hij woonde aan de Dam bij Bergum. Eetse kwam volgens Jan op vrijdag 8 augustus in zijn winkel spreken. Jan noemde een getal dat Teunes niet had genoemd.
Jan verklaarde onder ede dat Eetse de Vries, schipper uit Rottevalle, op vrijdag 8 augustus 1800 in zijn winkel vertelde dat een van de eerste kapiteins in Den Haag "achter het kabinet" was geweest. Nederland zou volgens die vertelling voor enige miljoenen guldens aan de Engelsen zijn verkocht. Om het land in bezit te nemen lagen ongeveer vijfhonderd Engelse oorlogsschepen gereed.
Een Russische generaal zou het alles hebben ontdekt. Volgens het vertelde bericht mocht men er vrij en ongehinderd over spreken. Volgens Jan bevestigde Eetse zijn bericht.
Jan ondertekende het proces-verbaal op 9 augustus 1800 als "Jan Postma".
Alle Sakes - twintig miljoen en vijfhonderd schepen
Alle Sakes was 37 jaar en werkte als schoenmakersknecht bij Jan Jans Postma op de Bergumerdam. Hij vertelde afzonderlijk wat hij Eetse in de winkel van zijn meester had horen zeggen. In zijn weergave werd een ander bedrag genoemd.
Alle verklaarde onder ede dat Eetse in de winkel van zijn meester vertelde dat een van de voornaamste heren in Den Haag "achter het kasje" was geweest. Nederland zou voor twintig miljoen aan de Engelsen zijn verkocht. Bij de kust zouden al vijfhonderd Engelse oorlogsschepen gereedliggen, bij een plaats die mogelijk Duind heette.
Ook in zijn verklaring komt een Russische generaal voor die het verhaal ontdekt zou hebben. Eetse verspreidde het zelf en vond dat het verder vrij en ongehinderd verspreid mocht worden. Alle tekende op 9 augustus 1800 als "alle sakes". Anders dan Teunes en Jan noemt hij in zijn eigen tekst geen datum van het winkelgesprek.
Wat is nog zichtbaar?
- De Bergumerdam en het oude dorp Bergum zijn nog herkenbaar.
- De precieze schoenmakerswinkel van Jan Jans Postma en de plaats van het gesprek zijn niet met de verklaringen alleen aan te wijzen.
Teunes sprak van enige miljoenen guldens en veel oorlogsschepen. Jan Jans Postma noemde enige miljoenen en ongeveer vijfhonderd schepen. Alleen Alle Sakes noemde twintig miljoen en vijfhonderd schepen. Teunes tekende zijn verklaring op 11 augustus; Jan en Alle op 9 augustus. Hun uiteenlopende woorden blijven naast elkaar staan.
Dit verhaal staat ook in het verhalen uit Bergum in 1800-1801. Andere dorpen komen aan bod in het overzicht van Tietjerksteradeel, 1795-1802.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum en omgeving
Bergum en nabije plaatsen
Dagelijks leven en tijd
Afbeeldingen
Dagelijks leven in de 19de eeuw
Omliggende plaatsen in de 19de eeuw
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven
Plaatsen in de omgeving in de 19de eeuw
Bataafse en Franse tijd
Bronnen
Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboek 5, EA-6, dossier IB5-EA-6-D05, verklaringen V12 (Teunes Tomas / handtekening Th: Thomas); V13 (Jan Jans Postma / handtekening Jan Postma); V14 (Alle Sakes), bronbladen 108, 109, 110, 111. Gebruikt zijn de aangeleverde diplomatische transcripties en volledige moderne hertalingen. De originele handgeschreven scans zijn voor deze nieuwe pagina niet opnieuw gelezen.
Deze verklaringen werden opgenomen voor commissaris Johs: Lodema op verzoek van de procureur-fiscaal. Het slotprotocol noemt J: Lodema en de onzeker gelezen secretaris [P. Noormeulen?].
Verantwoording
- De drie getuigen geven het gerucht verschillend weer: "Capitains" / "Heeren", "Cabinet" / "Kasje", enige miljoenen / twintig miljoen. Dit is niet geharmoniseerd.
- Het getal vijfhonderd ontbreekt in Teunes' afzonderlijke verklaring maar staat bij Jan en Alle.
- De aantallen oorlogsschepen en het verhaal over verkoop van Nederland zijn niet als gebeurtenissen bewezen.
- Teunes' akte eindigt op 11 augustus. De twee andere akten zijn van 9 augustus 1800. De datum van het gesprek bij Alle is niet afzonderlijk genoemd.
- In Jans verklaring is de vermelding van de aanwezige knecht doorgestreept. Dat is niet als vaststaand woord van Jan weergegeven.
- Een plaatsnaam bij Alle is onduidelijk: [Duind?]. De oorspronkelijke handgeschreven scans zijn niet opnieuw gelezen.
De afbeeldingen tonen vergelijkbare omstandigheden rond de beschreven periode. Het zijn geen afbeeldingen van de concrete personen of voorvallen.
Verantwoording
- Enkele historische woordlezingen blijven onzeker. Er zijn geen aanvullende voorwerpen, namen of gebeurtenissen als vaststaand ingevuld.
Bij de manier waarop Eetse volgens Jan zijn verhaal bevestigde staat met veele [wonderen?], gevolgd door onleesbare woorden. Er is geen precieze bevestigingshandeling ingevuld. De context blijft bij alle drie uitdrukkelijk een doorverteld bericht, geen vastgestelde verkoop of vlootwaarneming.