1796-1797: de klokken van Drachten
Na de Bataafse omwenteling van 1795 was het oude stadhouderschap verdwenen. Willem V was naar Engeland gevlucht en de Bataafse Republiek was uitgeroepen. Ook in Friesland bleven voor- en tegenstanders van Oranje tegenover elkaar staan. In Noorderdrachten werd zelfs het luiden van de kerkklok onderdeel van de politieke onrust.
Oktober 1796: de klok luidt
Op 15 oktober 1796 stond er veel volk bij het kerkhof van Noorderdrachten. De dertigjarige Wopke Jentjes luidde daar de klok. Op 19 november 1796 werd hij daarvoor streng gegeseld.
Een week later, op 22 oktober, speelde de klok opnieuw een rol. De 73-jarige Durk Durks had verschillende mensen aangezegd dat zij moesten luiden. Hij kreeg veertien dagen water en brood.
Ook twee boeren uit Noorderdrachten kwamen voor het Hof. Roel Reinderts, 51 jaar en geboren in Oudega, werd ervan beschuldigd tussen zeven en acht uur 's avonds te hebben geluid. Hij ontkende. Het Hof veroordeelde hem toch tot acht dagen water en brood. De 53-jarige Tjeerd Reinderts ontkende dezelfde beschuldiging en werd vrijgelaten.
Van klokluiden naar geweren zoeken
Begin februari 1797 sloeg de onrust in het noordoosten van Friesland om in het Kollumer Oproer. In de nacht van 5 op 6 februari bereikte de beweging ook de Drachtster Compagnie onder Noorderdrachten.
Thijs Johannes vertelde later dat er rond middernacht op zijn deur werd geklopt. Hij bleef eerst in bed. Toen buiten werd gedreigd de deur open te lopen, ging de deur alsnog open. Er stonden ongeveer acht mannen. Thijs herkende onder anderen Jacob Hanses en Tjeerd Rinderts uit Noorderdrachten. Andere mannen bleken volgens zijn verklaring uit Kollumerzwaag te komen.
In modern Nederlands: De mannen zeiden dat Thijs mee moest. Als hij weigerde, zou hij worden gedood.
Oorspronkelijke woorden: "met hun moest gaan, of dat hij dood zoude".
Buiten vroeg Thijs waar ze heen wilden. Volgens zijn verklaring wilden de mannen met geweld meer mensen bijeenbrengen en geweren afnemen. Bij Dirk Hanses moest opnieuw iemand mee. Later die nacht klopte de groep bij Jan Wybes Pool aan. Zijn vrouw zei dat haar man met hoofdpijn in bed lag. De mannen namen toen in ieder geval een pistool mee.
De Friesche Courant maakt er 'klokkeluiders' van
Op 11 februari 1797 verscheen in de Friesche Courant een lange lijst van mensen die in verband met het oproer waren aangehouden. Tussen bestuurders, predikanten, boeren en arbeiders stonden vier mannen uit Drachten:
- Jacob Hannes;
- Roel Reinderts;
- Jetze Johannes;
- Tjeerd Reinderts.
De krant zette achter hun namen één korte omschrijving: "Klokkeluiders uit de Dragten". Daarmee werden vier afzonderlijke mannen in Leeuwarden als één herkenbare groep gepresenteerd.
Niet iedereen kreeg dezelfde straf
De dossiers geven een veel minder eenvoudige afloop. Sommige mannen werden zwaar gestraft, anderen kregen een korte straf of werden vrijgelaten.
- Wopke Jentjes: streng gegeseld voor het klokluiden op 15 oktober 1796.
- Durk Durks: veertien dagen water en brood omdat hij anderen had aangezegd op 22 oktober te luiden.
- Jacob Hanses: vrijgelaten in juni 1797. Hij ontkende betrokkenheid bij het afdwingen van een geweer in de Drachtster Compagnie.
- Roel Reinderts: acht dagen water en brood voor het klokluiden van 22 oktober 1796.
- Tjeerd Reinderts: vrijgelaten in de zaak over het klokluiden van 22 oktober.
- Thijs Johannes: veertien dagen water en brood en vijf jaar lang niet buiten Smallingerland komen wegens zijn aandeel in de nacht van 5 op 6 februari 1797.
Van Noorderdrachten naar Leeuwarden
Voor inwoners van Drachten kon een plaatselijke ruzie of nachtelijke optocht zo eindigen in een strafzaak voor het Hof van Friesland. De krant in Leeuwarden presenteerde de mannen uit Drachten vooral als "klokkeluiders". Hun eigen verklaringen vertellen over kloppen op deuren, hoofdpijn als excuus om thuis te blijven, meegenomen geweren, bedreigingen en mensen die achteraf ontkenden dat zij vrijwillig hadden meegedaan.
Getuigen en verdachten over het Kollumer Oproer van 1797
De andere politieke ooggetuigenverslagen en verklaringen staan op de verzamelpagina Bataafse Republiek in Friesland.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.