1795-1798: de politiek komt op straat in Gorredijk
In 1795 veranderde de politieke orde in de Republiek. Franse troepen en teruggekeerde patriotten maakten een einde aan het stadhouderlijke bestuur. Willem V vertrok naar Engeland. In Gorredijk werd dat zichtbaar met de oprichting van de burgersociëteit 'De Broederschap' en het planten van een vrijheidsboom.
Wat wilden de patriotten?
De patriotten hadden zich al in de jaren 1780 tegen de grote invloed van stadhouder Willem V gekeerd. Zij vonden het erfelijke stadhouderschap te machtig en wilden burgers meer invloed op het bestuur geven. Na 1795 werden bestuurders van het oude stadhouderlijke bestel op veel plaatsen vervangen. In de Bataafse Republiek kwamen volksvertegenwoordiging, een grondwet en politieke gelijkheid nadrukkelijker op de agenda. Dat betekende niet dat meteen iedere inwoner stemrecht kreeg.
Wat wilden de prinsgezinden?
Prinsgezinden steunden het Huis van Oranje en de positie van de stadhouder. Zij wilden de positie van het Huis van Oranje en het stadhouderschap behouden of herstellen en stonden afwijzend tegenover de omwenteling van 1795. In Gorredijk was die tegenstelling extra zichtbaar omdat Willem V de plaats nog in 1791 persoonlijk had bezocht.
1795: De Broederschap en de vrijheidsboom
In Gorredijk werd in 1795 burgersociëteit 'De Broederschap' opgericht. Er kwam ook een vrijheidsboom. Zulke bomen werden in veel Nederlandse plaatsen opgericht naar Frans revolutionair voorbeeld. Zij stonden voor vrijheid, gelijkheid en broederschap en voor het nieuwe politieke bestel.
Juist daardoor kon de boom mensen verdelen. De lokale geschiedschrijving vermeldt dat patriotten rond de vrijheidsboom feestvierden en dat prinsgezinden daar met misnoegen naar keken.
Januari 1796: een Oranjelied leidt tot gevangenschap
In januari 1796 werd Jac. Hoofmans gevangengenomen. Volgens de later door G.A. Wumkes verzamelde dorpskroniek had hij een Oranjelied gezongen en zich tegen de patriotten verzet. Een lied of kleur kon in deze jaren dus openlijk laten zien aan welke kant iemand stond.
De tegenstelling ging niet alleen over een boom of een lied. In Gorredijk stonden twee opvattingen over het bestuur tegenover elkaar: een nieuwe Bataafse orde zonder erfelijk stadhouderschap en steun voor het Huis van Oranje en het oude stadhouderlijke bestel.
29 april 1798: de vrijheidsboom wordt omgehakt
In de nacht van 29 april 1798 werd de vrijheidsboom tegenover het huis van graankoopman Pier Minnes omgehakt. De plaatselijke kroniek Opsterland beschreven in 1950 noemt alleen een 'baldadige hand'. Een naam van de dader, een verhoor of een bekentenis wordt niet vermeld.
Waarom werd juist deze boom getroffen? De boom was het zichtbare symbool van de Bataafse omwenteling en van de idealen die de patriotten vierden. Dezelfde kroniek vermeldt dat prinsgezinden zich aan die vieringen ergerden. Daarom is het aannemelijk dat het omhakken een politieke afwijzing van dat symbool was. Voor Gorredijk is echter niet bewezen dat een prinsgezinde de boom omhakte; de precieze dader en zijn motief blijven onbekend.
1798: ook het bestuur verandert
De politieke verandering bleef niet bij symbolen. In 1798 zetelde het gemeentebestuur van Opsterland in Gorredijk. De vergaderingen vonden plaats in de Grietmanskamer boven in de Korenbeurs. De Staatsregeling van 1798 gebruikte het begrip gemeente als staatsrechtelijke bestuursvorm. In het Opsterlandse archief zijn notulen van de gemeenteraad bewaard vanaf 5 april 1798.
Achtergrond: de Bataafse Republiek in Friesland
De andere politieke ooggetuigenverslagen en verklaringen staan op de verzamelpagina Bataafse Republiek in Friesland.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.