Gorredijk in de 18de eeuw

In de 18de eeuw was Gorredijk een handelsplaats aan de Compagnonsvaart. Boten brachten turf en goederen door het dorp. Op de markt werden onder meer rogge en boekweit verkocht. Langs vaart en weg stonden woningen, winkels, werkplaatsen en herbergen.

1750-1751: onrust tijdens de kerkdienst

Tijdens diensten van predikant Jacobus Engelsma ontstond eind 1750 en begin 1751 grote beroering in de kerk. Marten Jans uit Lippenhuizen beschreef wat er gebeurde in een rijmstuk dat in Heerenveen werd gedrukt. Hij hoorde huilen en roepen en zag mensen handwringen, klagen en soms wegvallen.

Hij noemt onder meer "een geschrei ... van groot en klein".

Het verslag staat dicht bij de gebeurtenis, maar de schrijver gaf er tegelijk een godsdienstige betekenis aan. De waarnemingen en zijn uitleg moeten daarom uit elkaar worden gehouden.

1758-1759: weg en nieuwe brug

De verbinding over land werd rond 1758 verbeterd. Een bewaard document uit 1759 gaat over de nieuwe brug over de Compagnonsvaart. De mannelijke inwoners kwamen bijeen in de dorpsschool en spraken af de bouw als dorp te betalen. Grietman Livius Suffrides Lijcklama à Nijeholt en de grietenij hoefden niet mee te betalen.

Markt en handel

De brug maakte het centrum beter bereikbaar. Gorredijk had een wekelijkse markt en tweemaal per jaar een jaarmarkt. Rogge, boekweit en andere goederen werden per schip, wagen en later ook per slee aangevoerd. De markt verbond Gorredijk met de landbouw- en veengebieden rondom de vlekke.

Joodse inwoners

In de tweede helft van de eeuw vestigden zich Joodse inwoners in Gorredijk. Zij hadden er geen bijzondere beroepsbeperkingen. In 1798 werden in Gorredijk en omgeving 39 Joodse inwoners geteld. Rond 1800 was de groep groot genoeg om een eigen gemeente te organiseren.

16 september 1791: Willem V in Gorredijk

Tijdens een reis door Friesland kwam stadhouder Willem V op 16 september 1791 door Gorredijk. Aan het bezoek herinneren zilveren sierlepels die door Gorredijkster zilversmeden zijn gemaakt. Op een lepel van Jacobus Halbertsma staat dat de prins in de vlekke werd ingehaald door de burgerij.

Op de lepel staat: "ingehaalt door De borgeri. Den 16 Sept r 17.91".

Latere dorpskronieken vermelden versieringen, een bezoek aan de kerk en saluutschoten. Bij het afvuren van een kanon ging het mis en verloor kanonnier Teije Hellendoorn een oog.

1795-1798: vrijheidsboom en politieke ruzie

Vier jaar na het bezoek van Willem V veranderde het bestuur. In 1795 vluchtte de stadhouder naar Engeland en namen patriotten en andere aanhangers van de Bataafse omwenteling op veel plaatsen bestuurlijke functies over. In Gorredijk werd de burgersociëteit 'De Broederschap' opgericht en er kwam een vrijheidsboom.

De patriotten wilden de erfelijke macht van de stadhouder terugdringen en meer burgers invloed geven op het bestuur. Prinsgezinden wilden de positie van het Huis van Oranje en het stadhouderschap behouden of herstellen. De vrijheidsboom was daarom niet alleen feestversiering, maar een zichtbaar symbool van de nieuwe Bataafse orde.

In januari 1796 werd Jac. Hoofmans gevangengenomen wegens het zingen van een Oranjelied en verzet tegen de patriotten. Op 29 april 1798 werd de vrijheidsboom 's nachts omgehakt. De overgeleverde kroniek noemt geen dader en geeft geen bekentenis of motief. Omdat de boom juist het symbool van de Bataafse omwenteling was en prinsgezinden zich aan zulke vieringen ergerden, ligt een politieke protestdaad voor de hand, maar dat kan voor Gorredijk niet als bewezen motief worden vermeld.

De vrijheidsboom van Gorredijk: patriotten, prinsgezinden en de omgehakte boom

De Bataafse Republiek in Friesland, 1795-1797