Na 1787 – Ament als patriot op de vlucht in Frankrijk
Harmen Thieden Ament is negentien jaar wanneer hij eind december 1787 uit Amsterdam naar Frankrijk vlucht. Hij is op 1 december 1768 in Amsterdam geboren, heeft in de apotheek gewerkt en zich als vaandrig bij een geheim patriots korps aangesloten. Uit vrees voor arrestatie verlaat hij het land. In Frankrijk moet hij als uitgewekene onderdak, ondersteuning en werk zien te vinden.
“Ik konde het er dus niet uithouden, dan wat zoude ik beginnen?”
Ik kon het daar dus niet uithouden. Maar wat moest ik beginnen?
Een geheim korps en de vlucht uit Amsterdam
De namenlijsten van de compagnieën berustten bij de kapiteins. Die hielden hun bijeenkomsten achter Haarti, in de herberg De Dorstige Kuil. De politie kwam dit te weten en pakte op een nacht de hele vergadering op, met alle papieren. Men vreesde dat daardoor iedereen die tot het korps behoorde bekend zou worden en dat velen, in elk geval de officieren, zouden worden opgepakt. De meeste officieren weken daarom het land uit.
Ik begaf mij eind december 1787 naar Saint-Omer. Het was een strenge winter: alle rivieren, zelfs de Schelde bij Antwerpen, waren met ijs bedekt en konden te voet worden overgestoken.
Bij Béthune en Saint-Omer was een Franse legermacht verzameld. Onze partij stelde daar nog hoop op en trad ermee in verbinding. Wanneer dat leger naderde, zouden wij van binnenuit alles in beweging brengen. Daarom werd een plan gemaakt voor een gewapend korps onder bevel van de heer De Vilattes. Ik verbond mij daaraan als vaandrig.
Met zijn tweeën te voet naar Saint-Omer
Wij waren met ons tweeën, een Zutphenaar en ik. Wij vertrokken op een zondagmorgen om tien uur te voet uit Amsterdam en kwamen die avond in Utrecht. De volgende dag gingen wij naar Gorcum, van Gorcum naar Breda, van Breda naar Antwerpen, van Antwerpen naar Gent, van Gent naar Kortrijk, van Kortrijk naar Menen, van Menen naar Ieper, van Ieper naar Poperinge, van Poperinge naar Kassel en van Kassel naar Saint-Omer.
Op die reis overkwam ons weinig bijzonders. Kassel ligt op een zeer hoge berg. Wij gingen bij het aanbreken van de dag op weg, tot ongeveer elf uur. Dan rustten wij wat en gebruikten koffie en een stuk brood. Daarna liepen wij weer tot het donker werd. Vervolgens aten wij een goede maaltijd en gingen gewoonlijk om acht uur naar bed.
Steun voor de uitgewekenen
In Saint-Omer vonden wij enkele honderden uitgewekenen. Zij kregen allemaal ondersteuning vanwege Lodewijk XVI, waren ondergebracht in de kazerne en stonden onder het bestuur van een intendant. Dat was toen de heer Coert Lambertus van Beyma. De laagste ondersteuning bedroeg zes livres, ofwel een Franse kroon.
Toen wij aankwamen, was de lijst van ondersteunden gesloten. Daardoor kregen wij niets, evenals velen die al eerder waren aangekomen. Degenen die ondersteuning ontvingen hadden echter van elke livre één sou afgezonderd. Dat noemden zij de sous-lijst. Daaruit werden de te laat aangekomenen geholpen.
Oneenigheid en het plan voor een kolonie
Er was veel onenigheid onder de leiders, vooral tussen de intendant en de heer Valkenaar, die professor in Franeker was geweest. Die laatste wist de eerste ook uit zijn positie te werken. Wij wisten niet waarom. Dat werd echter al spoedig duidelijk: de nieuwe intendant stelde de uitgewekenen voor zich als een nederzetting in een van de Franse West-Indische koloniën te vestigen. Daarbij beloofde hij dat zij nog vijf jaar ondersteuning zouden houden.
De heer Van Beyma verzette zich hier helemaal tegen. Niemand bood zich daarom vrijwillig aan. Toen kwamen er bedreigingen, maar de mensen uit de lagere klasse sloegen die in de wind. Van bedreigingen ging men over tot uitvoering: de ondersteuningsgelden werden ingehouden, al was het maar voor korte tijd. Daardoor hield ook de sous-lijst op te bestaan.
Kok, oppasser, koffiehuisbediende en apothekersbediende
Ik moest dus een middel van bestaan zoeken. Omdat ik dat niet meteen vond, werd ik kok voor de gezamenlijke maaltijd in een van de kamers, in ruil voor mijn eten. Vervolgens kreeg ik de gelegenheid om oppasser te worden bij dominee Kramer, die in Balk had gestaan en ook was uitgeweken. Daar moest ik de preken opschrijven die mij werden opgegeven.
De dominee leed veel aan jicht. Zijn lastige humeur stond mij niet aan. Ik werd daarom bediende in een Hollands koffiehuis, bij een uitgeweken Gelderlander, Van Gorkum. Hij is met de Fransen teruggekeerd en is tegenwoordig kolonel.
Toen ik de kans kreeg om bij een zekere Charette als bediende in de apotheek te komen, leek mij dat beter. Daar kon ik mij immers verder in mijn vak oefenen.
De soep die de hele week werd aangelengd
Ik had mijn beloning graag in geld ontvangen. Dat werd geweigerd, zodat ik daar in de kost moest. Maar, o, wat een ellende! Als ik in die omstandigheden was gebleven, was ik doodgegaan.
Op zondag werd vlees gekookt. In dat vocht gingen uien, kool en wortels voor soep, en daarna wittebrood. Dat was heel goed voedsel. Op maandag gingen er water en broodjes bij wat was overgebleven. Zo ging het de hele week door. Al had mijn werkgever nog zo een nauwgezet geweten, hij kon gerust biechten dat hij en de zijnen op vrijdag en zaterdag strikt vastendag hielden.
Ik kon het daar dus niet uithouden. Maar wat moest ik beginnen? Ik had al verschillende keren per post aan mijn familie in Amsterdam geschreven, maar nooit antwoord gekregen. Ik dacht daarom dat de politie de brieven waarschijnlijk onderschepte, zoals ook is gebleken.
In uiterste nood in Duinkerken
Ik besloot naar Duinkerken te gaan om te kijken of ik daar een brief via Engeland naar Amsterdam kon krijgen. Mijn zwager J.F. Meyer was boekhouder op het kantoor van de heren Buys de Bordes en Jordan in Amsterdam. Aan hem adresseerde ik de brief.
Maar nu was al mijn voorraad op. In Duinkerken is het leven niet goedkoop. Ik verkeerde in de uiterste nood en zag mij gedwongen mij als soldaat bij de Franse marine te verbinden. Een werver nam mij aan onder de voorwaarde dat hij mij zes weken lang elke week twee Franse kronen als handgeld zou geven. Binnen die zes weken kon ik mij vrijkopen door het dubbele terug te betalen. Als ik mij niet binnen die zes weken vrijkocht, zou ik naar een van de Franse West-Indische koloniën worden gestuurd.
God zij dank ontving ik binnen vier weken via Engeland een brief met een wissel van 150 gulden, in Duinkerken op vertoon betaalbaar. Ik ging naar mijn werver, bij wie ik ook logeerde, betaalde hem af en verliet Duinkerken met blijdschap.
Terug naar Amsterdam
In die brief stond onder meer dat mijn kapitein bij de arrestatie in De Dorstige Kuil, net als velen, gelukkig afwezig was geweest. Daardoor waren die compagnieën niet ontdekt en kon ik veilig terugkomen. Ik besloot dat ook te doen, temeer omdat men in Frankrijk al de eerste tekenen van onlusten begon te zien.
Ik ging terug naar Saint-Omer en nam daar afscheid van al mijn goede vrienden. Via Brugge, Middelburg en Rotterdam kwam ik in juni behouden in Amsterdam aan.
Verder met Ament
Aments werk, vrienden en stadsleven in Sneek rond 1790
Meer over Harmen Thieden Ament
Zijn lectuur en overtuigingen, zijn levensloop en zijn ervaringen met inkwartiering in 1787.
Vóór de vlucht: Ament in Amsterdam
De gewonde Pruis, brandewijn in de apotheek, paardenmedicijnen en een aanval waarbij Ament zich met een zware stamper verdedigt.
Amsterdam 1787 - Aangevallen tijdens het maken van paardenpillen
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Dagelijks leven
Plaatsen in de 18de eeuw
Politieke achtergrond
Later: de Bataafse Republiek. Deze gebeurtenissen spelen vóór 1795.
Bronnen en verantwoording
De Dorstige Kuil lag vermoedelijk bij Heemstede, nabij Haarlem: daar stond in 1787 een herberg met die naam. De plaatsaanduiding bij Ament is onzeker gelezen als “achter Haarti(?)”; de koppeling met Heemstede is daarom niet definitief. Zie ook de geschiedenis van de herberg aan de Herenweg in Heemstede.
H.T. Ament, Herinneringen van den patriot H.T. Ament, meegedeeld door A. Haga, Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap 48 (1927), blz. 22–25.
De volledige betreffende passage is hertaald met behoud van de ik-vorm, ervaringen en oordelen; alleen de zinsbouw en verouderde woorden zijn gemoderniseerd. Ament noemt juni als maand van terugkeer zonder het jaar te geven; onzekere naamvormen zijn niet nader ingevuld.
Het gele blok bevat een kort citaat in oorspronkelijke woorden; hoofdletter en slotleesteken zijn aangepast. Het grijze blok geeft de moderne betekenis; het volledige verhaal staat in wit.