1787 - Ament ingekwartierd in Utrecht en op de terugtocht

Harmen Thieden Ament is in 1787 achttien jaar en dient als scherpschutter bij de patriotten. In Utrecht wordt hij met drie broers uit Zutphen bij burgers ondergebracht. Wanneer de stad wordt ontruimd, moet hij verder trekken. Hij vertelt hoe zij hun onderdak betalen, hun gastheer beschermen, eten zoeken en met hun wapens in hooibergen slapen.

Bij de heer Axman vonden wij alles in gloria, de 2 dochters en de verdere leden van het huis tot over de ooren met Oranje versierd.

Bij de heer Axman vonden wij alles in feeststemming. De twee dochters en de andere huisgenoten waren tot over hun oren met oranje versierd.

Een slecht kwartier bij een timmerman

Wij werden ingekwartierd. Met de drie broers De Vries uit Zutphen, die ook scherpschutters waren, kreeg ik een inkwartieringsbiljet voor mevrouw de weduwe Konijnenburg. Zij besteedde ons voor twaalf gulden per week uit bij een timmerman. Wij vonden dat onderkomen erg slecht.

Daarom spraken wij met mevrouw Konijnenburg af dat wij zelf voor onderdak zouden zorgen, voor de helft van wat zij aan de timmerman betaalde. Al heel snel vonden wij een uitstekend kwartier bij de heer Axman, een lakenkoopman naast het stadhuis. Hij was een ijverig orangist. Wij hadden het er heel goed.

Hij was heel blij vier geschikte mensen in huis te hebben die bereid waren hem tegen alle geweld en plundering te beschermen. Het gepeupel had hem daarom al driemaal aangevallen. Tijdens ons verblijf hebben wij evenveel aanvallen afgeslagen. Wij betaalden daar twee en een halve gulden per week.

Steeds meer militairen in Utrecht

Enkele dagen na onze terugkeer uit Jutphaas kwamen er meer militairen in Utrecht. Zij werden allemaal door Holland betaald. Daaronder was het korps van de Rijngraaf van Salm: huzaren, kurassiers, scherpschutters met buksen en jagers met getrokken geweren waarop bajonetten zaten. De geweren werden snel met gewone patronen geladen. Bij de buksen werden de kogels met een hamer en vetlappen naar binnen geslagen. Het waren allemaal Duitsers van ongeveer dertig jaar.

Ook kwam een deel van het regiment cavalerie van Tuyl van Serooskerken in garnizoen. Het andere deel diende bij het leger van de prins bij Amersfoort. Verder werden iedere veertien dagen tweeduizend Amsterdamse schutters afgelost. Een maand later kwam daar nog een korps van tweeduizend door Amsterdam aangestelde waardgelders bij. Zij werden in Utrecht verzameld, zodat de stad volgepropt was met militairen en burgers.

Van tijd tot tijd moesten wij de omgeving van de stad verkennen. Utrecht werd steeds verder ingesloten.

Een aanval bij Soestdijk

Ongeveer zes weken voordat wij Utrecht verlieten, werd een sterk korps uitgezonden. Het bestond uit veel cavalerie, waaronder huzaren, en verder scherpschutters, jagers en infanterie, onder bevel van een Franse cavalerieofficier. Wij gingen naar het huis te Soestdijk, waar twee compagnieën Oranje-Nassau lagen.

Een schildwacht in de omgeving van het huis ontdekte ons. Hij loste een schot, trok zich terug op de wacht en meldde dat wij naderden. Daarna kwam hij op zijn post terug en bleef schieten totdat een dodelijke kogel hem trof. Op die plaats is nu een gedenkzuil opgericht ter ere van trouw en moed.

Alles was toen in alarm en het ijzeren hek was gesloten. Onze Fransman beval de cavalerie voorwaarts te gaan en aan te vallen. Zij kwamen voor het hek, maar werden vanachter dat hek flink onder vuur genomen. Wij jagers omsingelden het buitenhuis. Het had echter zoveel grachten dat wij het onmogelijk konden naderen. Wij schoten onafgebroken vanachter de bomen.

Zo zal er bijna drie kwartier zijn verstreken. Toen riep onze hoorn ons bijeen. Wij merkten dat het detachement, vooral de cavalerie, vrij veel had geleden. Wij namen onze doden en gewonden zoveel mogelijk mee en trokken terug naar Utrecht.

In de kranten werd het voorval met lof vermeld. Er stond dat de actie had plaatsgevonden om de hulptroepen aan het vuur te laten wennen.

Ledigheid, werk en tegenstrijdige berichten

Zo ging het leven in Utrecht in ledigheid voort. Wie wilde werken, kon tegen een goed loon aan de verdedigingswerken van de stad terecht. Velen, die men zwaartillers noemde, voorspelden een spoedig einde. De dagbladen meldden dat twintigduizend Pruisen onder bevel van de hertog van Brunswijk naderden.

Anderen, en ook de kranten, vleiden ons met de komst van een Frans leger dat bij Saint-Omer zou samenkomen. De eersten kwamen, maar de laatsten bleven tot geluk van ons vaderland weg.

De linie bij het Amelisweerdse bos

Om op Utrecht terug te komen: aan één kant van de stad lag, naar mijn schatting en herinnering, op een halfuur afstand het Amelisweerdse bos. Dat strekte zich over een grote breedte uit. De troepen die daar kampeerden, verontrustten de stad sterk.

Vanaf het begin van de bezetting van de stad waren twee- tot driehonderd man bezig geweest een verdedigingslinie aan te leggen. Zij groeven een diepe gracht en maakten van de uitgegraven grond een borstwering en enkele batterijen, waarvan één aan ieder uiteinde. Dat noemde men de linie. Beide vleugels werden bezet door een sterke wacht, die bij de batterijen schildwachten plaatste.

Dagelijks werd in Utrecht een piket van drie- tot vierhonderd man aangewezen. Dat moest bij het eerste alarm de bedreigde plek te hulp komen, en in de nacht het midden van de linie bezetten en de nodige patrouilles lopen. In de linie stonden de benodigde linnen tenten om in te overnachten.

Een verlaten stelling

Op een zaterdag werd een deel van de Gelderse Brigade en de hele compagnie scherpschutters daarvoor aangewezen. Die dag waren er al vrij veel verontrustende geruchten door de stad gegaan. De Pruisische troepen kwamen steeds dichterbij en zouden al tot Arnhem zijn opgerukt.

Wij betrokken met het piket de linie, zonder te denken dat dit de laatste keer zou zijn. Zoals gewoonlijk liepen wij om middernacht vanuit het midden patrouille. Wij vonden alles in orde en verwachtten op de gewone tijd de patrouilles van de vleugels.

Wij hoorden veel rumoer in de stad. Het verbaasde ons dat de patrouilles van de rechter- en linkervleugel niet bij ons kwamen. Daarom stuurde onze luitenant Van Bessems uit Zutphen opnieuw een patrouille uit. Die kwam na een uur terug met het bericht dat de rechtervleugel verlaten was. De posten waren ingetrokken en de kanonnen onbruikbaar gemaakt, op een drieponder na. Die brachten zij met de munitiewagen mee.

Wij konden dat niet verklaren, maar besloten op onze post het daglicht af te wachten. Toen het licht werd, zagen wij van tijd tot tijd ruiters uit het Amelisweerdse bos tevoorschijn komen. Onze officier gaf bevel ons met het drieponderkanon op de linkervleugel terug te trekken.

Tot onze grote verbazing was ook die vleugel verlaten. De kanonnen waren onbruikbaar gemaakt, de poorten gesloten en de brug opgehaald. Er was niemand te zien. Door aanhoudend te roepen kwam eindelijk de poortwachter.

Een stille stad vol achtergelaten wapens

Hij vertelde dat men de stad in de nacht had verlaten. Nadat de wachten waren ingetrokken, waren alle gewapende mensen naar Woerden vertrokken. Ook de organisatie van de verdediging, het stadsbestuur en iedereen die een belangrijke functie had gehad, waren de stad uitgetrokken.

In de stad was men nog bezig met inladen. Alles werd naar Amsterdam vervoerd. Er waren voor geld geen vaar- of rijtuigen meer te krijgen. Binnenkort zouden er ook wel militairen komen: een commissie van de oude regenten was naar het Amelisweerdse bos gereden.

Wij vroegen hem de poort te openen en de brug neer te laten. Dat deed hij gewillig. In de stad lagen de straten als bezaaid met geweren, sabels, patroontassen en ander wapentuig. De gewapende mensen hadden het achtergelaten. De bewoners bij wie zij waren ingekwartierd, hadden het uit angst op straat gegooid: zij wilden niet dat het bij hen werd gevonden.

Verder was het heel stil op straat. Mijn drie kameraden en ik kwamen ongehinderd bij ons kwartier. Eerst hadden wij met de andere leden van het piket afgesproken binnen een halfuur weer bij de poort te zijn, vooral in volledige wapenrusting.

Een oranjeborrel bij Axman

Bij de heer Axman vonden wij alles in feeststemming. De twee dochters en de andere huisgenoten waren tot over hun oren met oranje versierd. "Kom vrienden, nu een oranjeborrel!" was het eerste wat wij hoorden. "Gooi dat tuig weg en blijf bij ons. Wij staan voor jullie in." Twee van de broers De Vries hadden verkering met de dochters aangeknoopt.

Wij hielden hem voor hoe edelmoedig wij hem en zijn huisgenoten tegen plundering hadden beschermd toen zij gevaar liepen. Nu verwachtten wij hetzelfde. Wat onszelf betrof, zouden wij ons wel redden. Maar de spullen die wij niet konden meenemen, vertrouwden wij aan hun bewaring toe.

Die brave mensen hebben dat ook stipt gedaan. Hoewel dreigende bekendmakingen hen aanspoorden alles af te geven, hebben wij naderhand alles teruggekregen.

Intussen hadden de jonge vrouwen wat broodjes en andere dingen voor ons klaargemaakt. Wij pakten wat schoon goed in onze broekzakken en verlieten het brave gezin onder ernstige vermaningen en goede wensen. Even later stonden wij op tijd bij de poort, ongeveer tachtig man sterk en goed bewapend.

Via Woerden verder

Buiten de poort zagen wij een sterk korps cavalerie aan komen rennen. Toen zij dichterbij kwamen, herkenden wij hen als huzaren van Salm. Zij vertelden dat men vergeten was het midden van de linie te waarschuwen. Daarom waren zij uitgestuurd om het te beschermen.

Zij dachten dat er nog meer van ons achtergebleven waren en trokken verder naar de stad. Wij gingen naar Woerden. Na een halfuur hoorden wij schieten. Later vernamen wij dat zij in een schermutseling waren geraakt met een korps cavalerie dat de stad al had bezet en was uitgestuurd om ons te achtervolgen.

Wij aarzelden niet onze mars voort te zetten. Bij Woerden troffen wij gelukkig het hele garnizoen aan, dat daar gelegerd was. Alleen de Rijngraaf van Salm zelf ontbrak: die had zich uit de voeten gemaakt.

De organisatie van de verdediging in Woerden weigerde ons binnen te laten. Dat vonden wij erg jammer, want Woerden was sterk verdedigd. Wij moesten die dag verder trekken. Op zondagavond kwamen wij in Wilnis aan, een dorp dat ik bij Amstelveen plaats. Wij werden er ingekwartierd, zo goed en zo kwaad als dat met enkele duizenden mensen kon.

Drie pond brood en een vat zure karnemelk

Onze compagnie scherpschutters werd bij een herenboer ondergebracht. De familie was alweer naar Amsterdam vertrokken. Wij werden niet erg vriendelijk ontvangen. Men vertelde ons dat er niet meer in voorraad was dan drie pond brood en een vat zure karnemelk.

Om te laten zien dat wij geen sukkels waren die alles voor zoete koek aannamen, gingen wij zelf het huis doorzoeken. Wij vonden een paar zijden spek, enkele stukken patervlees en genoeg aardappelen voor wel duizend man.

Wij sneden de hammen van het spek af en kookten die met het patervlees in de gemetselde kaasketel. Uit twee van de grootste kamers haalden wij eerst de kleden weg. Daar gingen wij op de grond aardappelen schillen. Na een paar uur werden de aardappelen in dezelfde ketel gekookt, nadat het vlees en spek eruit waren gehaald.

Daarna hielden wij als hongerige mensen een smakelijke maaltijd, op dezelfde plek en in dezelfde houding. Op ons zeer dringende aandringen liepen de boerin en de meiden achter ons langs, ieder met een emmer, en bedienden ons van melk met warm water.

Met onze wapens in de hooibergen

Wij stelden een wacht aan van vijf man en een korporaal. Toen alles klaar was, legden wij ons in de verschillende hooibergen te slapen. Wij vergaten niet onze wapens mee te nemen.

Al snel werden wij door drie alarmschoten van het kanon weer naar onze wapens geroepen. Er was bericht dat de Pruisen in aantocht waren. Het bleek echter een regiment Hollandse troepen te zijn. Daarna gingen wij weer liggen en sliepen rustig tot de ochtend.

Om elf uur kregen wij bevel te marcheren. Veel leden van de burgerkorpsen waren al weggelopen. De Gelderse Brigade moest naar Muiden. Daar kwamen wij die maandagavond nog aan. Wij bleven er tot woensdagochtend en marcheerden toen naar Amsterdam, dat de Pruisen steeds dichter naderden.

Vóór Utrecht: Hattem en Zwolle

Een geheime tocht over de IJssel, beschieting, de verdrinking van Van Keppel en opvang met brood, kaas en bier in Zwolle.

Hattem 1786 - Ament vlucht naar Zwolle

De vorming van de Gelderse Brigade, zijn groene uniform, dagelijkse oefeningen en de brief van zijn vader over zijn apothekersopleiding.

Zwolle 1786-1787 - Ament als jonge scherpschutter

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.