Oostermeer 1795: Geweld en een nationaal hoedkoord bij Nijetap

Alle verhalen en verklaringen uit Oostermeer

Deze pagina bevat de beschikbare verklaringen en stukken over geweld en een nationaal hoedkoord bij Nijetap.

Het voorval speelde bij herberg Nijetap in Smallingerland. De verklaringen zijn hier opgenomen bij Oostermeer, de woonplaats van betrokken getuigen.

Verklaringen en stukken: 1795: Geweld en een nationaal hoedkoord bij Nijetap

Nieuwe informatie, opgenomen voor Johannes Lodema, lid van het gemeentebestuur van Tietjerksteradeel, als commissaris, op ambtshalve verzoek van de fiscaal van deze grietenij.

Michiel Wijbes, ongehuwd, timmermansknecht, wonend te Oostermeer, in zijn 27e levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat hij afgelopen woensdag, 28 oktober, tegen de schemering uit Drachten vertrok, waar die dag markt was geweest. Onderweg ging hij een herberg in Smallingerland binnen, genaamd Nijetap. Hij vroeg er om een borrel en trof enkele bekende inwoners van Oostermeer aan. Zij spraken af samen naar huis te gaan.

Hij ging ook in de andere kamer kijken of daar meer inwoners van Oostermeer waren. Meteen vroeg een persoon die hij niet kende waarom hij dat nationale koord om zijn hoed droeg. Hij antwoordde:

dat raakt je niet die Zit me niet in de weg

In modern Nederlands: Dat gaat je niet aan; dat zit mij niet in de weg.

De ander zei: "Dat zal er, bij dit en dat, af, of ik zal het eraf scheuren." Daarop kwamen onmiddellijk verscheidene anderen om hem heen en trokken aan het koord van de hoed. Doordat het koord aan de hoed was vastgenaaid, bleef het eraan hangen. Hij wist niet precies wie daarvoor verantwoordelijk was. Hij deed het koord weer om de hoed. Toen vielen zij hem met geweld aan, scheurden het koord helemaal van de hoed en gooiden en sleepten hem onder vele bedreigingen de deur uit. Ook sloegen zij hem van achteren op het hoofd.

Hij kon niet met zekerheid zeggen wie welke handeling had verricht: er waren zoveel personen, en de meesten kende hij niet. Hij wist wel dat een Rinse Aedses uit Ondega riep:

hij zal dood of ik zal dood

In modern Nederlands: Hij zal dood, of ik zal dood.

Die Rinse daagde hem uit om alleen met hem mee te gaan. Eerst weigerde Michiel. Toen zei de bierdrager uit Ondega:

ik zal mee gaan

In modern Nederlands: Ik zal meegaan.

Daarop toonde Michiel zich bereid om alleen met Rinse mee te gaan. Zij liepen met hun drieën een stuk verder. De anderen lieten hen echter niet alleen, maar volgden hen. Sommigen hadden geen rokjes en hoeden aan. Zij bleven schelden en bedreigden hem met niets minder dan de dood.

Michiel ging weer naar binnen, vroeg opnieuw om een borrel en ging op de bank zitten. De inwoners van Oostermeer gingen om hem heen en naast hem zitten. Enkelen van degenen die hem hadden mishandeld kwamen ook weer in die kamer en zongen Oranje-liedjes. Anke Sijbes, eveneens uit Oostermeer, fluisterde hem in het oor dat hij moest proberen stilletjes weg te komen. Zij stonden met stokken en palen klaar om hem op te wachten. Anke raadde hem aan een stuk zo snel mogelijk vooruit te komen; Anke zou hem dan opwachten. Michiel volgde dat advies. Over sloten en land ontkwam hij aan hen zonder dat zij hem hadden gezien. Van een afstand zag hij wel vier mannen met stokken. Uiteindelijk kwamen Anke Sijbes en Alle Jeens bij hem. Zij reisden naar huis zonder onderweg verder hinder te ondervinden.

Hij had niet alles kunnen onthouden wat zijn belagers hadden gezegd, omdat alles verward door elkaar ging. Naast de eerder aangehaalde woorden van Rinse Aedses wist hij nog dat Sjoerd Aedses uit Oostermeer zei:

als zun me hem niet krijgen, dan krijg ik hem

In modern Nederlands: Als wij hem niet krijgen, dan krijg ik hem.

Rinse Fedzers Douma, wonend op Geastmanburen onder Hardegarijp, zei:

klappen moet hij hebben, want hij deugt thoch niet

In modern Nederlands: Klappen moet hij hebben, want hij deugt toch niet.

Deze opgegeven personen waren volgens Michiel bij die gelegenheid telkens en overal de voornaamste handelende personen.

Hij wist verder niets. Na voorlezing beëindigde en ondertekende hij zijn verklaring te Bergum op 4 november 1795. Handtekening: Michiel Wijbes.

Anke Sijbes, arbeider en veerman te Oostermeer, in zijn 56e levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat hij afgelopen woensdag, 28 oktober, 's avonds van de markt van Drachten kwam en in het Smallinger Opeinde de herberg Nijetap binnenliep. Daar zou hij geld ontvangen voor een paard dat hij die dag had verkocht. Hij verklaarde dat het daar "helder onweg ging".

De herberg Nijetap lag in het dorpsgebied van Opeinde. De geschiedenis van Opeinde beschrijft ook de gebeurtenis van 28 oktober 1795. Opeinde in de 18de eeuw.

Hij zag dat Michiel Wijbes in het voorhuis werd mishandeld. Zij scheurden het koord van zijn hoed, scholden hem flink uit en riepen

Fragment uit de verklaring: Oranje boven

In modern Nederlands: Oranje boven

En

Fragment uit de verklaring: geen patriotten

In modern Nederlands: geen patriotten

Michiel deed het koord weer om zijn hoed. Zij sloegen hem vervolgens van achteren op het hoofd en raakten al vechtend en worstelend met elkaar buiten het huis. Uiteindelijk kwamen zij weer binnen, waar het tumult opnieuw begon. Omdat Anke in het voorhuis bij zijn koper bleef, kon hij niet zeggen wat daar verder gebeurde. Hij hoorde wel bedreigingen dat zij Michiel zouden opwachten.

Hij fluisterde Michiel dit toe en raadde hem aan stilletjes weg te komen. Michiel moest hem dan onderweg opwachten. Michiel volgde het advies en vertrok ongemerkt. Anke kwam onderweg bij Michiel en bij Alle Jeens, die bij hem was. Zij gingen naar huis zonder ergens verder hinder te ondervinden.

Hij kende niemand van degenen die Michiel hadden mishandeld. Ook kende hij de vier personen niet die een eindje van de herberg op de weg stonden met stevige stokken. Hij en Alle Jeens waren hen voorbijgelopen en hadden hen gegroet.

Hij wist verder niets. Na voorlezing beëindigde hij zijn verklaring en zette zijn handmerk te Bergum op 4 november 1795. Bij het kruis staat dat het door Anke Sijbes zelf is gezet.

Alle Jeens, ongehuwd, wonend te Oostermeer, in zijn 22e levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat hij afgelopen woensdag, 28 oktober, om ongeveer zes uur in de herberg Nijetap kwam. Er was een verschrikkelijk tumult. Zij hielden Michiel Wijbes in het voorhuis vast: de een van voren en de ander van achteren. Zij scheurden het nationale koord van zijn hoed en gingen ermee naar binnen. Vervolgens duwden zij Michiel de deur uit en mishandelden hem opnieuw. Uiteindelijk raakten zij weer met elkaar binnen, waar het tumult even hevig opnieuw begon.

Op advies van Anke Sijbes wist Michiel ten slotte stilletjes weg te komen. Alle en Anke vertrokken kort daarna. Onderweg troffen zij Michiel weer aan. Gezamenlijk vervolgden zij rustig en vreedzaam hun reis naar huis. Hij zag vier personen met stokken op de weg een eindje voorbij Nijetap. Zij passeerden hen en groetten elkaar. Hij kende deze personen niet. Van de belagers kende hij alleen Rinse Oedses uit Ondega. Die was mede een van de voornaamste... en riep dat hij of Michiel dood zou gaan.

Hij wist verder niets. Na voorlezing beëindigde hij zijn verklaring en zette zijn handmerk te Bergum op 4 november 1795. Het kruis is aangeduid als het eigenhandig gezette merk van Alle Jeens.

Sijtze Volkerts, werkzaam en wonend als boerenknecht bij Beert Martens te Oostermeer, in zijn 25e levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat hij afgelopen woensdagavond, 28 oktober, met anderen van de markt van Drachten kwam. Onderweg gingen zij Nijetap in Smallingerland binnen en kochten een borrel. Michiel Wijbes kwam daar ook. Zij overlegden om samen naar huis te gaan.

Intussen ging Michiel in de andere kamer kijken. Daar ontstond plotseling tumult. Uit nieuwsgierigheid ging Sijtze er ook heen. Zij zeiden tegen Michiel dat hij het nationale koord van zijn hoed moest halen. Hij weigerde. Na veel worstelen in het voorhuis scheurden zij het koord van de hoed. Zij gingen ermee naar binnen, gooiden het op het vuur en verbrandden het. Hij kon niet zeggen wie dat had gedaan. Hij wist wel dat Rinse Oedses uit Ondega Michiel aan de voorkant bij de borst vasthield. Michiel werd van achteren op het hoofd geslagen, maar Sijtze wist niet door wie.

Sijtze bleef binnen en wist dus niets van wat buiten gebeurde. Michiel kwam uiteindelijk weer binnen en bleef nog wat bij hen zitten. Niet lang daarna vertrok hij. Hij zei tegen Sijtze dat Anke Sijbes, Alle Jeens en hij zouden weggaan. Sijtze en enige andere inwoners van Oostermeer troffen hen onderweg in Rottenvalle weer aan. Zij reisden gezamenlijk rustig en vreedzaam naar huis.

Sijtze zei dat het in Nijetap na Michiels vertrek nog vrij rumoerig was. Hij wist echter niet wat er gebeurde, omdat hij stil in de andere kamer bleef zitten. Van degenen die Michiel hadden mishandeld en daar de baas hadden gespeeld, kende hij alleen de eerder genoemde Rinse Oedses. Die riep ook:

Fragment uit de verklaring: Michiel Zal dood of ik

In modern Nederlands: Michiel zal dood, of ik.

Hij wist verder niets. Na voorlezing beëindigde en ondertekende hij zijn verklaring te Bergum op 4 november 1795. Handtekening: Sijtze Volkerts.

Riurd Gooitkens, werkzaam en wonend als boerenknecht bij Jeen Johanns te Oostermeer, naar zijn beste weten in zijn 25e levensjaar, werd opgeroepen, beëdigd en ondervraagd. Hij verklaarde dat hij afgelopen woensdagavond, 28 oktober, met andere inwoners van Oostermeer van de markt van Drachten kwam. Onderweg gingen zij Nijetap onder Smallingers Opeinde binnen en kochten een borrel.

Even later kwam Michiel Wijbes binnen. Na een kort verblijf kwam hij bij hen in de kamer. Toen pakte Rinse Oedses uit Ondega Michiel bij de borst en duwde hem samen met anderen de kamer uit. Van die personen kende de getuige alleen Rinse. Even later kwam Michiel weer bij hen in de kamer en dronk nog een borrel. Volgens de getuige gingen zij toen vreedzaam met elkaar om.

Kort daarna vertrok Michiel. De getuige had niet verstaan dat Anke Sijbes hem vertelde dat hij Michiel had aangeraden naar huis te gaan. Hij wist van het geval verder niets, behalve dat zij gezamenlijk waren weggegaan. In Rottenvalle troffen zij Michiel weer aan. Gezamenlijk gingen zij vreedzaam met elkaar naar huis. Hij wist verder niets. Na voorlezing beëindigde en ondertekende hij zijn verklaring te Bergum op 4 november 1795.

Marginale beschikking: de informatie is ontvangen en het Hof heeft erover beschikt.

De gezamenlijke attestatie is gedateerd te Bergum op 4 september 1795. Handtekening: J. Lodema. Deze brondata wijkt af van de slotdata 4 november 1795 in de afzonderlijke verklaringen.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.