1797: Hendrik Lieuwes uit Akkerwoude

Op 11 februari 1797 stond de naam van Hendrik Lieuwes uit Akkerwoude in de Friesche Courant tussen een lange reeks arrestanten. Bij bijna alle namen bleef het bij woonplaats en naam. Bij Hendrik zette de krant er iets opvallends achter: hij zou Dokkum hebben "opgeëist".

De woorden "zo men zegt" zijn belangrijk. De krant meldde een verhaal dat rondging. In de geraadpleegde bronnen is niet vastgesteld wat Hendrik precies bij Dokkum zei of deed.

Onrust in Akkerwoude

Akkerwoude lag in Dantumadeel, in het gebied waar begin 1797 veel verzet tegen het Bataafse bestuur bestond. Bij een eerdere inschrijving voor de Algemene Burgerwapening - een registratie van weerbare burgers voor de gewapende burgerij - wilden in Akkerwoude 62 personen hun naam en/of leeftijd niet opgeven. Dat betekende niet dat al deze inwoners later aan het oproer deelnamen.

Toen het Kollumer Oproer op 3 en 4 februari escaleerde, sloten mensen uit verschillende dorpen in de omgeving zich bij de beweging aan. Ook inwoners van Akkerwoude kwamen in de arrestatielijsten terecht.

4 februari: richting Dokkum

Op 4 februari trok een grote groep in de richting van Dokkum. Een jonge gewapende burger die aan de kant van het Bataafse bestuur stond, beschreef later in een door de Friesche Courant afgedrukte brief hoe de groep bij de stad kwam. Volgens hem werd er geschoten en riepen mensen naar de wacht dat die hen binnen moest laten.

De brief is duidelijk politiek gekleurd en gebruikt grove scheldwoorden voor de oproerlingen. Voor de gang van zaken is vooral van belang dat de schrijver vertelt dat de groep Dokkum wilde binnengaan. Dat kan verklaren wat tijdgenoten bedoelden toen zij over Hendrik Lieuwes zeiden dat hij Dokkum had "opgeëist". De brief bewijst niet dat Hendrik zelf aan de poort sprak.

Poort rond 1790.

De aanval op Dokkum eindigde met schoten vanuit de verdedigde stad. De menigte viel uiteen. Voor Akkerwoude had die dag een directe menselijke prijs: Pieter Emkes uit het dorp werd op 4 februari bij het oproer voor Dokkum gedood.

Naar het Blokhuis

Na het neerslaan van het oproer volgden in heel Noordoost-Friesland arrestaties. De lijsten noemen meerdere mensen uit Akkerwoude:

• Hendrik Lieuwes;
• Rienk Tobias;
• Johannes Ykkes, in de krant ook als Johannes Eelkes geschreven;
• Anne Heddes, in de krant Anne Hiddes.

Hendrik werd naar het Blokhuis in Leeuwarden gebracht. Daar zaten verdachten uit verschillende dorpen samen in afwachting van verhoor en verdere behandeling van hun zaak. De Friesche Courant publiceerde hun namen en maakte zo ook buiten Akkerwoude bekend wie met het oproer in verband werd gebracht.

Hij kwam niet meer terug

Bij Hendrik Lieuwes kreeg de arrestatie een andere afloop dan bij veel andere verdachten. Een bewaard gebleven namenlijst vermeldt achter zijn naam: "Overleeden". In de latere reconstructie van de strafdossiers wordt dit nader omschreven als "op 't Blokhuis overleden".

Een doodvonnis tegen Hendrik is in de geraadpleegde bronnen niet aangetroffen. Ook een exacte overlijdensdatum en doodsoorzaak zijn daarin niet vastgesteld. Zeker is wel dat hij na zijn arrestatie niet naar Akkerwoude terugkeerde: hij stierf als gevangene in het Blokhuis.

Wat betekende 'Dokkum opeisen'?

De korte krantenregel is verleidelijk om als een formele eis tot overgave te lezen. Daarvoor ontbreekt bewijs. Het kan betekenen dat Hendrik namens de groep toegang of overgave eiste, maar het kan ook een vereenvoudigde samenvatting zijn van zijn vermeende rol tijdens de tocht naar de stad.

Dezelfde Friesche Courant vertelt in een afzonderlijke brief dat mensen bij de wallen naar de Dokkumer wacht riepen dat men hen binnen moest laten. Meer dan die samenhang kan op dit moment niet veilig aan Hendrik persoonlijk worden toegeschreven.

Akkerwoude en Dokkum

Het verhaal van Hendrik speelde zich af tussen dorp, stad en gevangenis: vanuit Akkerwoude naar de onrust rond Dokkum in de 18de eeuw, daarna naar het Blokhuis in Leeuwarden. De bredere gebeurtenissen en verklaringen staan op de pagina over het Kollumer Oproer van 1797. Akkerwoude wordt op Toen en Toen behandeld bij Damwoude in de 18de eeuw.

De pagina over het Kollumer Oproer van 1797

Voor twee inwoners van Akkerwoude eindigde 4 februari 1797 fataal: Pieter Emkes sneuvelde voor Dokkum; Hendrik Lieuwes werd gevangengenomen en overleed later in het Blokhuis.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.