Friesland in 1812-1814: Franse bevelen, vluchtende gezinnen en Kozakken

In 1812 moesten Friese gemeenten zaaizaad voor suikerbieten verdelen. In 1813 werden opnieuw mannen en paarden voor Napoleons leger opgeëist. In november pakten Franse ambtenaren hun bezittingen in. Hun vrouwen en kinderen reisden mee naar de havens. In Leeuwarden stonden mensen bij de Hoeksterpoort om Russische ruiters te zien. In Stavoren legden Kozakken zich in het raadhuis rond de groene tafel te slapen. De volgende ochtend moesten er eten, drinken en paardenvoer komen.

1812: dure tabak en de stank van gedroogde bladeren

De Franse overheid beheerste de verkoop van tabak. De tabak van het keizerlijke monopolie kostte 23 stuivers of meer per pond. Wie andere tabak verkocht, riskeerde een zware straf. Voor mensen met weinig geld was de officiële rookwaar te duur. Wopke Eekhoff beschreef in zijn in 1863 samengestelde geschiedenis wat er in plaats daarvan werd gerookt:

Ook in de huishoudens veranderde het gebruik van koloniale waren. Cichorei werd met gebrande pepernoten of rogge gemengd en als vervanging voor koffie gebruikt. Voor de suikerproductie moest Friesland in 1812 duizend hectare met beetwortels bebouwen. Er werd 2775 pond zaaizaad over de gemeenten verdeeld. Boeren kregen opdracht om op iedere pondemaat een klein gedeelte met het nieuwe gewas te bezaaien.

Drie inwoners van Holwerd kregen in mei toestemming om suiker uit mangelwortels te maken. Zij moesten dat jaar ten minste 10.000 kilogram leveren. De fabriek kwam niet tot stand. Ook een plan voor een boomkwekerij op het vroegere vorstelijke landgoed Oranjewoud bleef liggen. De geraamde aanleg kostte 33.000 frank.

Militairen rond 1811.

Wons en Engwier: geen wintervoorraad voor veertien kinderen

In oktober 1813 vroeg predikant Nicolaas Vlieg het provinciale bestuur om hulp. Zijn salaris over 1812 was nog niet volledig betaald. Op 26 september was zijn veertiende kind geboren. In het verzoekschrift omschreef hij zijn toestand:

Het verzoek is in de derde persoon gesteld. Met "suppliant" bedoelde Vlieg zichzelf als verzoeker. Hij vroeg de prefect, de hoogste bestuurder van Friesland, om de kerkvoogden van Engwier de ontbrekende 400 gulden te laten betalen. Het ging om Douwe Klaases Bangma en Iede Baes de Boer.

Gewoonlijk droeg Engwier slechts een derde bij aan de predikant en zijn woning. Vlieg wilde dat Engwier nu het hele bedrag voorschoot. De kerk van Wons had dat jaar 300 gulden minder ontvangen dan voorheen. Daar kwamen de kosten van kerkverbeteringen nog bij. Engwier had volgens hem wel geld. Het kerkgebouw verkeerde in goede staat en was zelfs verfraaid. Het dorp bestond uit drie aanzienlijke boerderijen; andere woningen waren er niet.

Hij sloot af met het verzoek hem te bewaren voor het vooruitzicht "door felle koude en nijpenden honger verteerd te worden".

Voorjaar 1813: mannen, paarden en een Oranjevlag op de jaagschuit

Na de veldtocht naar Rusland eiste Napoleon nieuwe manschappen. Friesland moest in het voorjaar van 1813 een contingent van 396 man leveren. Op 17 januari werden ook 250 rijpaarden gevorderd. Binnen een week moesten zij beschikbaar zijn. Daarna volgden opnieuw honderd paarden. Voor werk aan de versterkingen bij Den Helder werden metselaars, timmerlieden, grondwerkers en karren met paarden aangewezen. Zij moesten zich binnen een week in Harlingen verzamelen.

Niet iedereen hield zich stil. Op 8 maart voeren zeven mensen met de Harlinger jaagschuit door Franeker. Zij wilden de verjaardag van de vroegere stadhouder vieren. Ze hesen een Oranjevlag en riepen "Oranje boven". Ongeveer driehonderd mensen liepen samen. De douaniers vluchtten. De zeven werden vervolgens gearresteerd en naar het Blokhuis in Leeuwarden gebracht.

Op 9 april werd bij de Leeuwarder vismarkt een aangeplakt papier gevonden. Het begon met een rechtstreekse boodschap aan Napoleon:

De aanplakker verkondigde ook berichten over Hamburg en Antwerpen en eindigde met een uitroep voor Willem VI. Het politieverslag registreerde wat er op het papier stond; daarmee waren de militaire berichten nog niet gecontroleerd.

De erewacht: ook wie al een vervanger had betaald, moest vertrekken

In april 1813 werd bekend dat Friesland jonge mannen moest aanwijzen voor de gardes d'honneur, Napoleons erewacht te paard. Daarvoor kwamen vooral zonen uit vermogende en bestuurlijke families in aanmerking. Sommige ouders hadden al 3000, 4000 of 5000 gulden betaald voor een vervanger in de gewone dienstplicht. Hun zoon kon alsnog worden aangewezen.

Op 30 april viel de keuze op 37 jongemannen. Zij ontvingen een brief van de prefect. Daarin werd hun meegedeeld dat zij waren aangewezen om tot de regimenten te worden "toegelaten". Op 7 mei moesten zij bij het bestuur verschijnen. Ouders konden hun zoon niet eenvoudig thuis houden. Een weigerende vader liep het risico onder militair geleide naar Parijs te worden gebracht.

De paarden werden op 5 juni op het Leeuwarder Tournooiveld verdeeld. Op 24 juni volgde de uitrusting voor de paarden. Voor vertrek werden de leden van het eerste detachement bij prefect Verstolk uitgenodigd voor een diner. Tijdens dat diner werd niet op de keizer gedronken. De verklaring dat de gastheer verzet tegen zo'n heildronk verwachtte, is als veronderstelling overgeleverd.

De onervaren ruiters kregen bij hun vertrek een oude marechaussee mee. Hij leerde hun onderweg wat zij met hun paarden moesten doen, hoe zij moesten marcheren en hoe zij een nachtverblijf moesten regelen. Een deelnemer noemde hen later:

Afscheid rond 1810.

De bijgehouden marsroute van het eerste detachement begon op 12 juli in Heerenveen. De volgende dagen volgden Steenwijk, Zwartsluis en Zwolle. Na een rustdag ging het verder naar Apeldoorn en Arnhem. Op 20 augustus bereikten zij Tours.

Een Fries in Franse dienst: 'met stillen trommen uitgemasseerd'

Jan Rienks van der Leij uit Vrouwenparochie diende als chirurgijn in het Franse leger. Op 4 september 1813 schreef hij vanuit Lauenburg aan zijn vrouw, ouders en schoonouders. Hij beschreef hoe kort de afstand tussen zijn eigen eenheid en de Kozakken was geworden:

De ongeveer vierhonderd Fransen waren 's avonds vertrokken. Vier uur later zouden ruim duizend Kozakken hun plaats hebben ingenomen. De mars voerde door bebost en heuvelachtig gebied. Jan Rienks vervolgde:

Over wilde zwijnen en herten schreef hij nadrukkelijk dat anderen hem erover hadden verteld. Zelf had hij ze nog niet gezien. Zijn eenheid lag inmiddels met ongeveer 1700 tot 1800 man bijeen. De Kozakken vertoonden zich dagelijks op afstand. Dit speelde in Duitsland, ruim twee maanden voordat Kozakken in Friese plaatsen verschenen.

November: de Fransen vertrekken met hun gezinnen

In Leeuwarden begonnen Franse ambtenaren in het weekeinde van 13 en 14 november hun bezittingen in te pakken of te verkopen. Er kwamen vluchtelingen uit Oost-Friesland en Groningen. Onder hen bevonden zich douaniers en gendarmes met hun vrouwen en kinderen.

Het stadsbestuur regelde schepen voor de aftocht. Het wilde voorkomen dat de vertrekkende troepen zich tegen de stad keerden. Op 15 november werden officieren, ambtenaren en hun gezinnen van de vroege ochtend tot de late avond ingescheept. Bij een oliemolen aan de Harlinger vaart verbleef generaal De Lorcet nog enige tijd. Hij stuurde de maire, de burgemeester, een dankbrief voor de hulp aan de Fransen:

In modern Nederlands: de voortreffelijke behandeling en de ijver waarmee u alle Fransen hebt geholpen, verdienen de hoogste lof. Hij vroeg die lof ook aan de leden van het stadsbestuur over te brengen. In het vervolg van de brief betuigde hij zijn grote dankbaarheid.

De aftocht verliep niet overal zonder geweld. Op 16 november werden vluchtelingen uit de Friese dorpen tegen aanvallen beschermd. Er werd met stenen gegooid toen de generaal met zijn gevolg vertrok. Het bestuur liet een al gehesen Nederlandse vlag weer van de Nieuwe Toren halen. Men wist nog niet welke Franse troepen zouden volgen. Vertrouwde inwoners, onder wie rechters en raadsleden, verzamelden zich in de Schuttersdoelen. Zij kregen wapens en hielden als rustbewaarders wacht.

Woning rond 1850.

De haven van Harlingen rond 1790, enkele tientallen jaren voor de Franse aftocht.

Franeker: koffers opengebroken en boeken in het water

Langs de buitengracht van Franeker kwamen trekschepen met vluchtelingen. Ook een groot kofschip met de directeur van de registratie en domeinen en zijn ambtenaren wilde passeren. Bewoners van het Vliet probeerden de schepen tegen te houden en te plunderen. Een koffer met papieren werd omhooggehaald en opengebroken. Boeken werden verscheurd en in het water gegooid.

Maire Jelle Banga liet de schepen ontzetten. Hij riep ongeveer twintig gegoede inwoners naar het stadhuis, liet hen bewapenen en zette hen in voor de bescherming van het verkeer. Door de Noorderpoort kwamen ook rijtuigen. Een onderprefect uit Groningen reed met vier paarden door de stad.

Bij de weg naar Harlingen was een poort dichtgespijkerd. In de Vijverstraat ontstond een grote oploop. Banga liet de poort onmiddellijk openen. De Noorderpoort werd juist gesloten om de stroom vluchtelingen te kunnen regelen. Bij de Oosterpoort kregen soldaten een veilig geleide door de stad. De maire vroeg de inwoners voorlopig geen politieke leuzen te dragen of uit te roepen.

Harlingen: bagage op de wal en de sleutels van het kruitmagazijn

In Harlingen ontstonden conflicten tussen vluchtelingen en schippers. De schippers vroegen hoge vrachtprijzen. Soms wilden zij bagage niet afgeven. Soms zetten zij die op de wal, waar omstanders begonnen te roven. De ruwe zee bemoeilijkte het vertrek.

De Franse marinecommissaris Jacquet had de sleutels van het buskruitmagazijn in handen. Hij had gedreigd het magazijn op te blazen als de Fransen iets werd aangedaan. Nadat hij naar Lemmer was vertrokken, zochten de adjudant en de plaatscommandant naar de sleutels. Zij vonden ze in een hoek van zijn verlaten woning. In het magazijn werd geen onraad ontdekt.

Douaniers werden door de menigte in hun kazerne gedreven en belaagd. Leden van de Nationale Garde verwijderden de aanvallers, ontwapenden de douaniers en brachten hen buiten de Havenpoort naar een schip. Ook ongeveer zestig kustkanonniers moesten worden ontwapend. Hun dronkenschap en plunderingen maakten hen gevaarlijk.

Bakkers kregen opdracht brood gereed te houden voor de doortrekkenden. Voor de paarden was onvoldoende scheepsruimte. Gendarmes verkochten hun dieren voor zeer lage prijzen; in de drukte werden ook paarden gestolen. Tussen 14 en 17 november zouden ongeveer drieduizend Fransen door Harlingen zijn getrokken.

Bij het laatste vertrekkende schip klonk aan de haven "Oranje boven". Tegelijk werd hulp geboden aan Franse vrouwen en kinderen. In het verzamelde verslag worden hun vrees, verwarring en beklagenswaardige toestand afzonderlijk genoemd.

Stavoren: vrouwen op de knieën, vijftig gulden per schip

Storm en tegenwind hielden ook schepen bij Stavoren vast. Op dinsdagmorgen kwamen drie grote tjalken van Galamadammen binnen. Ze zaten vol Franse ambtenaren en hun gezinnen. Er waren ongeveer honderd gewapende douaniers bij. Toen die de menigte aan de haven zagen, stelden zij zich langs de schepen tot aan de havenbrug op.

Stadsgriffier G.D. Simon ging onderhandelen. Hij was de enige van de betrokken bestuurders die Frans verstond. Aan boord trof hij douanedirecteur Geffroy, diens secretaris, andere ambtenaren en vrouwen. De herinnering aan hun reactie werd later aan Eekhoff meegedeeld:

Geffroy stemde in met onderzoek van de schepen. Simon en drie bestuursleden vonden geen voorwerpen of waarden die zij voor het land meenden te moeten vasthouden. Daarna moest de havenbevolking worden overgehaald de schepen naar buiten te trekken. Hun hulp was nodig om tegen de wind uit te varen.

De schippers en varensgezellen vroegen vijftig gulden per schip. Geffroy betaalde. De douaniers gingen aan boord en de tjalken werden naar buiten getrokken. Het laatste schip kreeg nog een regen van stenen achter zich aan.

Veer rond 1850.

Kozakken rond de groene tafel

In de nacht na het vertrek van de Franse schepen verschenen ongeveer twintig Kozakken in Stavoren. Zij gingen het raadhuis binnen:

De Fransen waren ontsnapt. De maire en Simon kregen daarvan de schuld. Hun werd gevangenneming en vervoer naar Dresden aangezegd. Door aan de eisen te voldoen wist het bestuur de bedreigingen af te zwakken. Na twee dagen vertrok de groep langs de zeedijk.

De Duitssprekende man die zich als adjudant van hun aanvoerder voordeed, bleek volgens het overgeleverde relaas geen Russische adjudant te zijn. Hij kwam uit Groningen en werd later in Leeuwarden wegens bedrog en buitensporige verteringen opgesloten. De hoge kosten van het bezoek werden Stavoren later vergoed.

In Lemmer kwamen eveneens Kozakken op zoek naar Fransen. Zij namen een uitvarend schip met koffie en suiker in beslag, verkochten de lading en vertrokken. Eerder had de bevolking daar wachthuisjes in het havenwater gegooid en bij de haven een pop verbrand die Napoleon voorstelde.

Leeuwarden: muziek bij de Hoeksterpoort en praten met gebaren

Op 18 november werden Kozakken uit Groningen bij Leeuwarden verwacht. Mensen verzamelden zich aan de Hoeksterpoort. Kolonel Van Asbeck en zijn adjudant ontvingen de groep op de Zwarteweg. Eekhoff noemt dertig ruiters onder Jesouw Rebreef. De moderne bewerking van Roelof Storms dagboek noemt ongeveer twintig ruiters.

Voorafgegaan door de muziek van de Nationale Garde kwamen de ruiters de stad binnen. Ze werden op het stadhuis onthaald. Daarna gingen zij naar voor hen klaargemaakte vertrekken en stallen bij het Blokhuis. Doeke Wijgers Hellema herinnerde zich in 1841:

Keuken rond 1800.

Hij voegde eraan toe dat Franse douaniers en ambtenaren vluchtten en een goed heenkomen zochten. Hellema schreef deze herinnering bijna 28 jaar later op.

Bij de ontvangst werd met gebaren gecommuniceerd. Als tolken hielpen de Joodse onderwijzer Baruch de Leeuw en een schoenmakersvrouw van Poolse afkomst. Haar naam wordt in deze beschrijving niet gegeven. Er kwam een gedrukt boekje met Russische woorden en hun Nederlandse betekenis.

Een wacht Kozakken werd later ondergebracht bij een tabaksbeheerder die ook een kostschool hield. De ruiters namen naast de leerlingen plaats op de schoolbanken. Zij gebruikten gebaren en enkele woorden uit het boekje om met de jongens te praten.

Ameland: klokken, vernielingen en een man die Russisch sprak

Op Ameland bereikte het nieuws de dagboekhouder Cornelis Pieter Sorgdrager via Holwerd. Op 17 november noteerde hij dat onverwacht bericht was gekomen dat Pruisen in Groningen en Leeuwarden waren. Hij schreef:

De vermelding van "Pruisen" is het nieuws zoals het hem bereikte. Voor de Leeuwarder intocht op 18 november worden elders Russische Kozakken genoemd. Russische Kozakken en Pruisische troepen behoorden tot de bondgenoten tegen Napoleon, maar waren verschillende eenheden.

De nacht na de feestelijkheden werd bij Jan Rinses in huis grote baldadigheid gepleegd. Sorgdrager verbond dat met diens vroegere bekendheid als patriot. Het bericht over deze vernielingen is in een afzonderlijke online aanhaling uit zijn dagboek bewaard.

Op 20 november kwam er uit Leeuwarden een brief aan de maire. Er werd gevraagd iemand te sturen die Russisch sprak. Cornelis Cornelis Kat uit Nes reisde naar de stad. In Sorgdragers notitie volgt de korte vaststelling:

Daarmee bedoelde hij dat Leeuwarden nu werkelijk van bestuur en machthebbers was veranderd.

Ee, Oostmahorn en Ezumazijl: ruiters begeleiden en kanonnen inschepen

Op 22 november begeleidden G.R. Kooistra en Jan Sakes Buwalda Kozakken van Ee naar Dokkum. De gemeente betaalde hun vier gulden. Bij Oostmahorn en Ezumazijl verbleven op 22, 23 en 24 november een officier en achttien Kozakken. Zij hielden zich bezig met het vervoer van geschut en munitie naar Groningen. Voor hun verteringen werd 237 gulden, 14 stuivers en 8 penningen opgegeven.

Voor voedsel en drank kwamen ook rekeningen van inwoners en een herbergier binnen:

• C.S. Nauta, kastelein op de Nieuwe Zijlen onder Engwierum: verteringen op 16, 21, 24 en 25 november; 50 gulden, 6 stuivers en 8 penningen.
• De weduwe van Gerke Ruurds de Vries onder Aalsum: verteringen op 24 november; 4 gulden en 4 stuivers.
• Rinze Oebeles van der Heide onder Aalsum: verteringen op 20, 21 en 26 november en 28 december; 34 gulden en 18 stuivers.
• Pieter Pieters Boomsma junior in Oostrum: verteringen op 20 november; 6 gulden en 7 stuivers.
• Jelle Siebrens Faber in Ee: verteringen op 22 november; 5 gulden en 8 stuivers.

De optelsom in de overgenomen declaratie bedraagt 101 gulden, 3 stuivers en 8 penningen. Er staat niet bij wat iedereen at of dronk. Een rekening voor verteringen bewijst op zichzelf geen dronkenschap.

Op 9 december vroeg de Anjumer maire toestemming om 455 gulden aan kosten over de inwoners om te slaan. Daarbij ging het om vervoer van kanonnen en munitie en achterstallige huur van woningen die de douane had gebruikt. Voor de bevolking hield het vertrek van de Fransen dus ook een nieuwe rekening in.

De Russische overste: terug naar uw post, anders arrestatie

Op 22 november vaardigde de Russische overste Rosen vanuit Groningen een proclamatie voor Friesland uit. Ambtenaren die hun post hadden verlaten, moesten terugkeren en voorlopig doorwerken. Wie weigerde, zou als kwaadwillend worden beschouwd, gearresteerd en voor hem gebracht worden.

Het bevel gold ook voor goederen en geld van de Franse staat of van particuliere Fransen. Wie zulke bezittingen onder zich had, moest ze binnen tweemaal 24 uur bij het provinciale bestuur aangeven en overdragen. Predikanten moesten de proclamatie op het platteland vanaf de kansel voorlezen.

Prefect Verstolk wilde zijn functie niet hervatten. Hij beriep zich op zijn eed aan het Franse bestuur en gaf zich krijgsgevangen. Op 25 november werd hij weggevoerd. Hij overnachtte in Kollum en ging verder naar Groningen. Ook de Sneker onderprefect Van Welderen Rengers werd daarheen gebracht. Beiden kwamen spoedig vrij; Verstolk was op 28 november terug in Leeuwarden.

Hector van Sminia nam intussen de functie van prefect waar. Op 30 november liet het bestuur weten dat de bestaande belastingen voorlopig betaald moesten blijven worden. Ook de verplichtingen rond de burgerlijke stand waren niet vervallen.

Oranje dragen, feest vieren en geld afgeven

Op zondag 28 november verzamelde zich tegen half twaalf een menigte voor het Leeuwarder stadhuis. Het bevel om Oranje te dragen werd afgekondigd. Binnen klonk het Wilhelmus. Rustbewaarders stonden met Oranje versierd voor de stoep. Op de torens gingen de vlaggen omhoog. De leden van de Nationale Garde ontvingen een oranje kokarde, een rozet voor op hun hoofddeksel.

Op sommige dorpen ging het feest gepaard met aanhoudend klokluiden en het afpersen van geld voor oranjeborrels. Politie, gewapende inwoners en Kozakken werden eropuit gestuurd om de ongeregeldheden te beëindigen.

In Sneek was op 16 november, tijdens de weekmarkt, de onrust toegenomen. Voor de nacht vreesden ambtenaren en vermogende inwoners verdere ongeregeldheden. Godert Feenstra kreeg het bevel over een nieuwe schutterij. Er werden posten bezet en patrouilles uitgezonden. Kozakken kwamen kort in de stad. Op 16 december werden het stadhuis, andere openbare gebouwen en de woningen van inwoners feestelijk verlicht.

Bevrijders die laken en paarden opeisten

De Russische militaire bevelhebbers verlangden meer dan onderdak en maaltijden. Op 22 november werd Friesland aangezegd binnen vijf dagen 120.000 gulden voor 30.000 el laken en bovendien 35 paarden te leveren. Het laken was voor kleding van het Russische leger. Als er niet tijdig werd geleverd, zouden twaalf vooraanstaande inwoners gevangen worden genomen.

Veehouderij rond 1800.

Drie dagen later kwam van Rosen een tweede eis: 7753 el laken en 23 paarden. Het Friese bestuur wist niet of beide eisen naast elkaar golden. De eerste 35 paarden werden naar Zwolle gestuurd. Zij kwamen op 28 november terug, met het bericht dat de Russische keizer had bevolen de inwoners als vrienden te behandelen en geen andere vorderingen dan levensmiddelen te doen.

Rosen bleef echter op levering aandringen. Uiteindelijk leverde Friesland 5000 el laken en 75 artilleriepaarden. Voor Leeuwarden kostte het verblijf van de Kozakken van november tot januari ruim 10.000 gulden, naast het stedelijke aandeel in andere oorlogslasten. Op 31 januari 1814 werd voor de departementale schuld een extra belastingheffing bevolen.

December 1813: vaders en moeders wachten bij het stadhuis

Niet alle Friese jongens waren terug. Gezinnen wachtten op nieuws over hun zonen in Franse dienst. Vijf gardes d'honneur hadden na een nachtelijke overtocht van de Rijn de terugreis kunnen beginnen. Het waren Frisius van Hylckama, Rinia van Nauta, Buma, Gorter en De Roock.

Op 14 december gingen inwoners hun buiten de Hoeksterpoort tegemoet. De Nationale Garde en andere gewapende burgers stonden klaar. Met muziek voorop werden de vijf door de menigte de stad binnengebracht. Op het stadhuis wachtten bestuurders, ouders en familieleden.

Eekhoff was in 1809 geboren. Deze ontvangst behoorde tot zijn eigen kinderherinneringen. Hij schreef later over:

Er volgde bericht dat nog dertien mannen onderweg waren. Na hun terugkeer werden de jongemannen en hun familie op 22 december uitgenodigd bij het Nut. Er werd een rede gehouden en een gedicht voorgedragen.

Anderen bleven nog maanden in Frankrijk vastzitten. Achttien mannen die in Tours waren gebleven, werden op 10 december tot staatsgevangenen verklaard. Zij zaten tot 1 januari in een tuchthuis en werden daarna via Roanne naar Bourges gebracht. Zij leden onder kou, gebrek aan voedsel, smerigheid, ziekten en ongedierte. Vier kwamen pas op 10 mei 1814 in Leeuwarden terug.

1814: pieken voor de landstorm en goud en zwart kant op het feest

Het nieuwe bestuur bleef mannen nodig hebben. In Leeuwarden werd een landstorm van 1200 man met pieken bewapend. De stad moest ook zorgen voor de kleding van 354 leden van de Friese Nationale Garde bij Appingedam. Zij keerden op 27 mei terug.

Op 5 maart kwam de erfprins, de latere koning Willem II, vanuit Groningen in Leeuwarden aan. Hij verbleef in het oostelijke deel van het vroegere Prinsenhof. Op zondag bezocht hij een kerkdienst, een diner van het stadsbestuur en 's avonds een concert. De volgende ochtend reisde hij via Heerenveen verder.

Voor een feest ter ere van de prins verschenen ongeveer driehonderd vrouwen uit de aanzienlijke standen in Friese kleding. Een latere beschrijving van Johan Bosscha noemt het gouden en kanten hoofdtooisel en:

Er waren gouden oorijzers met knoppen die met diamanten waren versierd. Sommige vrouwen droegen een grote muts met een breed uitstaand gedeelte van kamerdoek, met daarover een brede, platte strohoed. Bosscha schreef dat de prins later nog met opgetogenheid over dit feest sprak. De beschrijving dateert van 1852 en is door Eekhoff overgenomen; het is geen dagboeknotitie van een aanwezige vrouw.

Op 11 oktober kwamen de soevereine vorst Willem Frederik en zijn vrouw naar Leeuwarden. Langs de route vanaf de provinciegrens stonden zeven bataljons landstorm. Bij de stad werden de sleutels van de poorten aangeboden. Na de intocht door de Lieve Vrouwenpoort spanden omstanders de paarden af. Zij trokken het rijtuig zelf naar het Hof. Daar stond een erepoort en strooiden ongeveer vijftig meisjes bloemen. 's Avonds werd de stad verlicht.

Drie verhalen afzonderlijk

• De Franse aftocht via Harlingen
• Friese jongemannen in Napoleons erewacht
• Franse vluchtelingen en Kozakken in Stavoren

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.