Harlingen in november 1813: Franse vluchtelingen aan de haven
In november 1813 trokken Franse soldaten, douaniers, ambtenaren en hun gezinnen naar de kust. Harlingen was een van de havens waar ze een schip probeerden te vinden. De oorlog tegen Napoleon naderde Noord-Nederland. De haven raakte vol reizigers die zo snel mogelijk wilden vertrekken.
De schepen liggen klaar
Op zondag 14 november waren al ongeveer vijftig Franse beambten en douaniers, voor een groot deel afkomstig uit Oost-Friesland, scheep gegaan naar Amsterdam. Ook de officieren van de Franse vloot in de haven bereidden hun vertrek voor. Die vloot bestond uit een korvet, twee schoeners en verschillende kanonneerboten. De voorbereidingen verliepen gehaast.
Een Franse marinecommissaris, Jacquet, had eerder de sleutels van het kruitmagazijn in handen genomen. Hij dreigde het magazijn te laten ontploffen wanneer de Fransen iets werd aangedaan. De stad had dus niet alleen met vertrekkende vluchtelingen te maken, maar ook met de mogelijkheid van een ontploffing.
Bagage op de wal
Op maandag 15 november liet luitenant-kolonel T. Tjallingii Pz., bevelhebber van de Nationale Garde, zijn mannen aantreden. Aanvankelijk beschikte hij over slechts zestig man. Ondertussen kwamen steeds meer vluchtelingen naar de haven. Schippers vroegen hoge vrachtprijzen. Sommigen wilden de bagage niet teruggeven of zetten koffers en goederen op de wal, waar omstanders begonnen te roven.
De zee was onstuimig. Wie een plaats aan boord had bemachtigd, kon daardoor nog niet altijd vertrekken. Eekhoff beschreef de onzekerheid aan de kade in zijn later samengestelde relaas:
"de stroom der aangekomen vlugtelingen groeide met elk uur aan"
De onrust beperkte zich niet tot de schepen. Een menigte dreef Franse douaniers terug in hun kazerne en viel hen lastig. Tjallingii, zijn officieren, gardes en de commissaris van politie verdreven de aanvallers. Daarna werden de douaniers ontwapend en buiten de Havenpoort naar een vaartuig gebracht. Dat schip vertrok onder luid gejuich van de menigte.
Ook Franse militairen ontwapend
De burgerwacht nam ook de wapens af van Fransen die daarna aankwamen. Tjallingii droeg zijn adjudant M. van der Plaats op om ongeveer zestig kustkanonniers te ontwapenen en vast te houden. Eekhoff vermeldt dat deze mannen door dronkenschap en plunderingen gevaarlijk waren geworden. Het ontwapenen lukte.
Veer rond 1850.
Toen bekend werd dat marinecommissaris Jacquet naar Lemmer was vertrokken, gingen Van der Plaats en de plaatscommandant Colombier op zoek naar de sleutels van het kruitmagazijn. Zij vonden die in een hoek van Jacquets verlaten woning. In het magazijn troffen ze geen voorbereidingen voor een ontploffing aan.
Brood voor de vluchtelingen
In de nacht en de daaropvolgende dinsdag bleven schepen met mensen en goederen binnenlopen. Tjallingii kreeg versterking van 24 gardes van de prefect. Hij liet vaartuigen vorderen en gaf de Harlinger bakkers opdracht voldoende brood klaar te maken voor de doortrekkenden. De schepen werden, ondanks het ruwe weer, naar zee geholpen.
Op dinsdagavond kwamen opnieuw vluchtelingen aan. Daaronder waren generaals uit Groningen en Friesland, stafofficieren, hoge ambtenaren, Zwitserse soldaten en gendarmes te voet en te paard. Het gezelschap telde meer dan driehonderd personen. Een Franse officier wilde zelfs het bevel over de stad overnemen en opdracht geven de kanonnen op de wallen onbruikbaar te maken. De Harlinger gezagsdragers probeerden te voorkomen dat deze strijdmacht zich in de stad zou vestigen.
De groep bracht de nacht door in het zeekantoor. De volgende ochtend verspreidde zich het bericht dat Russische troepen naderden. Toen de zee rustiger was geworden, gingen de Fransen aan boord van de wachtende oorlogsschepen.
Scheepvaart rond 1800.
Paarden blijven achter
Voor de paarden van de gendarmes was geen ruimte op de schepen. De mannen verkochten hun dieren voor zeer lage bedragen. In de haast werden ook paarden gestolen. Van de Franse uittocht over zee verdwenen de soldaten en ambtenaren, maar paarden, bagage en de kosten van de hulp bleven aan de haven achter.
Volgens Eekhoffs overzicht kwamen tussen 14 en 17 november ongeveer drieduizend Fransen door Harlingen. Hij gebruikte onder meer gegevens van Tjallingii en Van der Plaats. Het is een door Eekhoff samengesteld verslag, geen letterlijk afgedrukt dagboek van deze twee mannen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.