Friese jongens in Napoleons erewacht: afscheid, reis en gevangenschap in 1813
In het voorjaar van 1813 moesten Friese gezinnen opnieuw mannen afstaan aan het leger van Napoleon. Ditmaal ging het ook om zonen uit welgestelde families. Zij werden aangewezen voor de gardes d'honneur, een erewacht te paard. Hun ouders konden de aanwijzing niet eenvoudig afkopen, zelfs wanneer eerder al duizenden guldens voor een vervanger in de gewone dienst waren betaald.
De keuze valt op 37 jongemannen
Op 30 april 1813 werden 37 Friese jongemannen voor de erewacht aangewezen. Zij kregen een brief van de prefect waarin stond dat zij tot de regimenten zouden worden toegelaten. Op 7 mei moesten ze bij het bestuur verschijnen. Sommige families hadden eerder al 3000, 4000 of 5000 gulden betaald om een zoon buiten de gewone dienstplicht te houden. Dat beschermde hem niet tegen deze nieuwe oproep.
De paarden werden op 5 juni op het Tournooiveld in Leeuwarden verdeeld; op 24 juni volgden delen van de paardenuitrusting. Voor vertrek kwamen de ruiters samen bij prefect Verstolk voor een diner. Eekhoff merkt op dat tijdens dat diner geen heildronk op de keizer werd uitgebracht. Waarom dat zo was, staat niet vast.
De twintigste verjaardag bij Oudeschouw
Een van de vier mannen die op 11 juli als eersten vertrokken, was de oudste zoon van de Leeuwarder burgemeester. Die dag werd hij twintig jaar. In het gezin had men daarover gezwegen. Een verjaardag vieren paste niet bij de angst en het verdriet over zijn vertrek.
Na zijn afscheid kwam de verjaardag toch ter sprake. Toen de vader het hoorde, reed hij de jongen achterna. Bij Oudeschouw haalde hij hem in. Eekhoff beschreef later hun tweede afscheid:
"nam op de Oudeschouw nog een nader hartbrekend afscheid"
De vader wilde zijn zoon feliciteren. Volgens de overlevering die Eekhoff optekende, werd de felicitatie hem haast onmogelijk doordat hij bang was hem nooit weer te zien. Eekhoff noemde daarbij de Friese jongemannen die al in Rusland waren omgekomen. De naam van de zoon is in deze passage niet vermeld.
Een oude marechaussee leert hun marcheren
De mannen waren onervaren ruiters. Daarom reisde een voormalige marechaussee met hen mee. Onderweg leerde hij hun hoe ze hun paarden moesten verzorgen, hoe ze moesten marcheren en hoe ze voor de nacht kwartier konden regelen. Een van de deelnemers herinnerde zich later:
Afscheid rond 1810.
"echte recruten als we waren"
De marsroute van het eerste detachement begon op 12 juli in Heerenveen. Vandaar ging het via Steenwijk en Zwartsluis naar Zwolle. Na een rustdag trok de groep verder naar Apeldoorn en Arnhem. Op 20 augustus bereikte zij Tours in Frankrijk. De reis duurde dus weken, met telkens een nieuw nachtverblijf voor mannen en paarden.
In Frankrijk vastgehouden
De militaire situatie veranderde in het najaar van 1813. Een aantal Friese leden van de erewacht kon naar huis terugkeren. Vijf mannen bereikten Nederland na een nachtelijke tocht over de Rijn. Het waren Frisius van Hylckama, Rinia van Nauta, Buma, Gorter en De Roock.
Niet iedereen kwam tegelijk vrij. Achttien mannen die in Tours waren gebleven, werden op 10 december tot staatsgevangenen verklaard. Zij zaten tot 1 januari in een tuchthuis. Daarna volgde een gedwongen verplaatsing via Roanne naar Bourges. Eekhoff vermeldt kou, gebrek aan eten, vuil, ziekte en ongedierte tijdens hun gevangenschap.
Militairen rond 1810.
Ontvangst bij de Hoeksterpoort
Op 14 december 1813 trok een menigte Leeuwarden uit om de eerste vijf teruggekeerde jongens te ontmoeten. Buiten de Hoeksterpoort stonden gewapende burgers en de Nationale Garde klaar. Muzikanten gingen voorop toen de groep de stad binnentrok. Op het stadhuis wachtten ouders, familieleden en bestuurders.
Wopke Eekhoff, toen vier jaar oud, herinnerde zich deze ontvangst nog toen hij vele jaren later schreef:
"de vreugde en aandoening van de uit alle oorden zamengevloeide inwoners op dezen heugelijken dag, die tot mijne vroegste herinneringen behoort."
Er kwamen berichten dat nog dertien andere ruiters onderweg waren. Op 22 december werden teruggekeerde jongemannen en hun families uitgenodigd voor een bijeenkomst bij het Nut. Vier van de gevangenen bereikten Leeuwarden pas op 10 mei 1814.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.