Niawier in 1857 - schoolmeester Hendrik Knoop beschrijft zijn dorp

Uit de dorpsbeschrijving die schoolmeester Hendrik Knoop in 1857 voor het Fries Genootschap opstelde over Niawier en zijn school.

Een schoolmeester beschrijft zijn dorp

Hendrik Knoop is sinds 1850 onderwijzer in Niawier, ten noorden van Dokkum. Wanneer het Fries Genootschap in 1855 Friese onderwijzers vraagt hun woonplaats te beschrijven, neemt hij die opdracht op zich. In 1857 legt hij schriftelijk vast hoe het dorp eruitziet, welke werkzaamheden de bewoners verrichten, wat er wordt verbouwd en hoe de school is samengesteld.

De onderwijzers zijn voor die opdracht gekozen omdat ze hun dorp en de gezinnen vaak goed kennen. Knoop maakt geen dagboek van één gebeurtenis, maar een plaatsbeschrijving. Zijn handgeschreven antwoorden zijn als scans bewaard; van de meeste bladen is geen gecontroleerde volledige transcriptie beschikbaar.

Onderwijs rond 1850.

Kinderen tussen school en veldwerk

Het plaatselijke onderzoek vermeldt dat 52 kinderen de school in Niawier bezochten. Vooral in de zomer moesten veel kinderen op het land helpen om wat geld bij te verdienen. Hun aanwezigheid in de klas werd dus mede bepaald door het werk op het veld. Deze bijzonderheden zijn bekend uit later plaatselijk onderzoek; de exacte bewoordingen uit Knoops handschrift zijn nog niet gecontroleerd.

Knoop geeft les in een dorpsschool waar één onderwijzer verschillende leeftijden moet onderrichten. De school is ook een plaats waar de verhalen, beroepen en zorgen van het dorp bij elkaar komen. Voor de precieze indeling van zijn school in 1857 zijn de oorspronkelijke bladen nodig.

Onderwijs rond 1850.

Grond, gebouwen en bestaansmiddelen

De vragen van het Fries Genootschap gingen verder dan onderwijs. Knoop moest zijn dorp beschrijven, met de ligging, de gebouwen en het werk waarvan de inwoners leefden. Landbouw en werkzaamheden op het veld komen terug in de bewaarde beschrijvingen van zijn antwoorden.

Ook de oude sporen van het klooster Sion krijgen aandacht. Op het kerkhof ligt een bijzondere grafzerk. Knoop noteert dat op de moeilijk leesbare rand de naam Johannes Kuick staat en dat ook de woorden prior van het klooster Sion en het jaar 1569 nog te herkennen zijn. Die gegevens zijn later opnieuw aangehaald in onderzoek naar de oude priorzerk.

Onderwijs rond 1860.

Hendrik Knoop als onderwijzer

Knoop werd in 1823 geboren in Noordhorn en kwam in 1850 naar Niawier. Bij hun komst werd ook een zoon geboren. Zijn eerste vrouw Martje Hendrika Hoving stierf kort daarna. In 1854 hertrouwde hij met Jitske Annes Turkstra uit Burum. Uit dit huwelijk kwamen nog twee kinderen, van wie een zoontje levenloos werd geboren. Deze gezinsgegevens komen uit het latere plaatselijke onderzoek, niet uit de gecontroleerde tekst van 1857.

Naast zijn schoolwerk speelt hij viool, zingt hij en houdt hij voordrachten voor de vereniging Nut en Uitspanning. In 1862 spreekt de schoolcommissie waardering uit voor zijn manier van lesgeven. Bij een bezoek in december 1867 geeft hij de jongste kinderen les over Sint-Nicolaas. De secretaris van de commissie let daarbij op de gezichten van de kinderen: aan hun reacties is volgens hem goed te zien dat het onderwerp hen bevalt. Dit is een waarneming van de schoolcommissie in 1867, niet een emotie of uitspraak die Knoop zelf in 1857 noteerde.

Een bewaarde schoolfoto, gemaakt omstreeks 1872-1875, toont Knoop links bij zijn leerlingen, voor het oude schoolgebouw. Het schoolplein lag tussen de school en de kerk. Op de foto zijn onder meer leerlingen Janke Erich en Willem Klazes Vlasma geïdentificeerd. Knoop blijft tot omstreeks 1888 schoolmeester in Niawier en overlijdt op 30 januari 1890. De oude school en de onderwijzerswoning zijn terug te vinden aan de Terpstrjitte. De nieuwe schoolwoning werd in 1883 gebouwd.

Andere beschrijvingen van Fries dorpsleven

Een brief over het dagelijks leven tijdens de stormvloed.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.