Ameland in de 17de eeuw
De dorpen op Ameland waren in de 17de eeuw sterk op zee gericht. In Nes staat nog een huis uit 1625. De vrijstaande dorpstoren werd in 1664 gebouwd en diende later ook als herkenningspunt voor de scheepvaart.
Een heer benoemde de eilandelijke bestuurders, terwijl Hollum, Ballum en Nes ook een eigen college van twaalf inwoners hadden. In 1680 eindigde de Amelander tak van de Van Cammingha's. Na het overlijden van Rixt van Donia kwam de heerlijkheid bij de familie Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg. Het oude slot stond in Ballum; het bestaat niet meer.
Schapen rond 1600.
Hoe kwam je op het eiland?
Voor de 17de eeuw is geen nette dienstregeling overgeleverd. Een historische beschrijving van de verbindingen zegt dat ook voor de tijd voor 1840 geen geregelde veerdienst kon worden aangetoond. Schepen voeren wel tussen Ameland en Amsterdam, Dokkum en Harlingen en gingen bij gelegenheid naar Zwarte Haan of Holwerd. Ze namen naast vracht en vee ook passagiers, brieven en boodschappen mee.
Vracht, vee, passagiers en brieven reisden vaak op hetzelfde schip. Een regelmatige postschuit zoals in de 19de eeuw is voor deze periode niet aangetoond. In strenge winters kwam er een andere mogelijkheid: voor 1684 is een uitgezette route over het bevroren Wad vermeld. Dat was afhankelijk van voldoende sterk ijs en vormde geen gewone veerdienst.
1627-1631: biergeld en veilige vaart
Ameland wilde tijdens de oorlog tussen de Republiek en Spanje als afzonderlijke heerlijkheid buiten de gevechten blijven. Maar schippers liepen het risico door oorlogsschepen of kapers te worden aangehouden. In november 1627 vroegen vertegenwoordigers van Hollum, Ballum en Nes de Staten-Generaal om hun heer Pieter van Camminga tot actie aan te sporen. De eilanders betaalden voor bescherming al een accijns van twee gulden op een dure ton bier en zeven stuivers op een goedkopere ton. Zij vonden dat de beloofde bescherming uitbleef.
In 1629 kwam een akte tot stand waarin de Spaanse landvoogdes de neutraliteit van Ameland erkende. Daarmee was de spanning niet weg. In 1631 beschuldigden Terschellingers het eiland ervan Duinkerker kapers te hebben geholpen. Predikant Petrus Arnoldi legde op 9 juli voor de Staten-Generaal een verklaring af namens de Amelander heer. Hij erkende dat eilanders goederen van een gestrand kaperschip hadden geborgen en schipbreukelingen onderdak hadden gegeven, maar bestreed dat zij de kapers hadden geholpen bij aanvallen. Die verdediging is de verklaring van één betrokken partij, geen rechterlijk oordeel over de beschuldigingen.
Arnoldi noemde de Duinkerkers stoutmoedig en schreef dat ze zo dicht onder de kust kwamen dat men de "couleuren van hare kleederen" kon onderscheiden. Hij erkende dat eilanders schipbreukelingen hadden ondergebracht en goederen van een gestrand schip hadden geborgen. Hij ontkende het verwijt dat vanuit het slot in Ballum op schepen van de Republiek was geschoten. De Staten-Generaal beperkten vervolgens het recht van de heer op goederen van schepen die kapers op de kust joegen. De aanklacht en Arnoldi's verklaring uit 1631, met hertaling, behandelen de verschillende standpunten uitgebreider.
De aanklacht en Arnoldi's verklaring uit 1631, met hertaling
Scheepvaart rond 1650.
1659: de verklaring van schipper Jacob Baukes
Schipper Jacob Baukes uit Ameland vertelde op 26 maart 1659 voor een Engelse rechtbank wat hem onderweg van Bremen naar Bordeaux was overkomen. Op 17 maart werd zijn schip De Jager bij de Engelse kust aangehouden. Volgens zijn verklaring hielden de kapers hem en vier bemanningsleden drie dagen opgesloten; twee mannen werden aan hun enkels boven zee gehangen. Daarna liet men hen bij Rye achter. Baukes wist niet waar zijn schip en lading gebleven waren. Het bewaarde dossier bevat zijn eigen verklaring, maar geen zekere afloop van zijn eis om het schip terug te krijgen.
Deze reis vond ver van Ameland plaats. Zij maakt concreet waarom eilanders in eerdere decennia afspraken over neutrale zeevaart zochten. Dezelfde zeevaart bracht werk en goederen naar huis, maar een schip kon ook met de volledige lading verdwijnen.
1694: Catharina Schrader naar Nes
Op 6 oktober 1694 werd vroedvrouw Catharina Schrader van Hallum naar Nes ontboden. Een schippersvrouw was al vier of vijf dagen in barensnood. Het eerste kind van een tweeling was levend geboren, het tweede dood; de nageboorte bleef achter. Schrader trof de vrouw stervende aan. Haar aantekening en latere herinnering staan in de beschrijving van haar werk vanuit Hallum. Haar precieze vaarroute en het gebruikte schip zijn niet vastgelegd.
De beschrijving van haar werk vanuit Hallum
Kraamzorg rond 1650.
Weer, wind en tij
Een overtocht met een klein zeilschip hing af van voldoende water, wind en zicht. De latere beschrijvingen van de verbinding maken duidelijk waarom reizen over het Wad veel minder voorspelbaar waren dan een rit over land.
Landbouw rond 1650.
Oostelijk land en verdwijnende bewoning
De oostelijke weidegronden bleven in gebruik. Akten uit 1662 onderscheiden Oerdemer en Oldhuyster landen; boeren uit Buren gebruikten die gebieden. Op kaarten uit de 17de eeuw liggen duinen en kwelders anders dan tegenwoordig. Van de oude nederzettingen aan het oosteinde zijn geen herkenbare dorpskernen bewaard.
De dorpen hadden verschillende werkzaamheden en rechten. Hollum kende schippersgezinnen, Ballum het slot en de pachthoeven. In Nes werd Schrader bij een schippersvrouw geroepen. Buren maakte in 1627 afspraken met Nes over maaien en het moment waarop vee de gemeenschappelijke weide op mocht.
Wat is nog herkenbaar?
- Het huis uit 1625 in Nes.
- De dorpstoren van Nes uit 1664.
- Het Wad tussen Ameland en de Friese kust.
Bij de Engelse aanval van 1666 werden eerst schepen in het Vlie aangevallen, vervolgens West-Terschelling in brand gestoken. Het verslag van de predikant op Vlieland is opgenomen bij dit verhaal.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.