20 augustus 1666: West-Terschelling wordt verwoest
De Engelse vloot viel tijdens de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog de handelsschepen in het Vlie aan. Op 19 augustus werden een groot aantal Nederlandse koopvaarders in brand gestoken. De volgende dag vielen Engelse soldaten West-Terschelling aan.
Koopvaarders voor de Waddeneilanden, rond 1660.
19 augustus: de wachtende schepen
In het Vlie lagen koopvaarders dicht bij elkaar voor anker. De Engelsen naderden met fregatten, branders - met brandbaar materiaal gevulde schepen - en sloepen. Branders staken bewapende begeleidingsschepen aan. Andere aanvallers voeren met kleine boten tussen de koopvaarders en wierpen handgranaten en brandend materiaal aan boord. Sommige schippers kapten hun ankertouwen door. Daardoor dreven schepen tegen elkaar en kon het vuur zich sneller verspreiden.
Op Harlingen, Terschelling en Vlieland had de handel in het Vlie invloed op het werk van schippers en hun gezinnen. Op Oost-Vlieland zag predikant Frans Esausz. den Heussen op donderdagmorgen vijandelijke schepen naderen door een nevelige lucht. Hij onderscheidde oorlogsschepen, branders en kleinere vaartuigen. Daarna kwamen ook de berichten over schepen die brandden of probeerden te ontsnappen.
Hoe lag het dorp erbij?
West lag aan de natuurlijke baai bij het Vlie. De huizen stonden rondom de Brandaris, langs straten en smalle buren. Een reconstructie van de huisplaatsen komt voor het hele dorp uit op ongeveer 258 tot 270 woningen, een veel lager getal dan de schattingen van sommige Engelse militairen. Rond de Brandaris liepen straten en smalle buren, elk met eigen huizen en erven.
De Engelse soldaten liepen vanaf het strand over heuvels van stuivend zand. Een verkenner vond een Nederlandse vlag op een schapenboet. Binnen het dorp zagen zij lage, zorgvuldig onderhouden huizen met luiken voor de ramen. Bij verschillende woningen groeiden appelbomen en wijnranken. Het drinkwater werd opgevangen in regenbakken onder de grond. De Engelse deelnemer proefde het water zelf.
De dorpelingen waren voor een groot deel vertrokken voordat de soldaten binnenkwamen. Een ongeveer tachtigjarige man bleef achter en vroeg om genade. Aan de huizen werden deuren opengebroken en goederen weggedragen. Een Engelse deelnemer zag mannen al met buit naar het strand lopen terwijl anderen opnieuw naar de huizen wilden terugkeren.
In de reconstructie van de huisplaatsen worden de volgende straten genoemd:
- Torenstraat: 40 huizen
- Lange Buren: 52 huizen
- Kramerstraat: 24 huizen
- Kapoenstraat: 0 tot 12 huizen
- Molenstraat: 38 huizen
- Schenne Buren: 18 huizen
- Wester Buren: 30 huizen
- Andere plekken: 56 huizen
20 augustus: Engelse soldaten gaan aan land
De volgende dag landde Robert Holmes op Terschelling met elf compagnieën, zo schreef hij later aan zijn bevelhebbers. Eén compagnie bleef bij de boten. Vijf compagnieën hielden de omgeving in het oog, terwijl vijf andere het dorp binnengingen. Veel deuren waren dichtgespijkerd of van luiken voorzien: de bewoners hadden hun huizen verlaten. De Engelse troepen vonden er nauwelijks militaire tegenstand.
Een oorlogsschip op de Waddenzee rond 1650.
Een Engelse soldaat zag een dorp met zorgvuldig onderhouden huizen en tuinen. Zijn bevelhebber noemde het dorp in zijn berichten "Brandaris", naar de vuurtoren. De toren en de kerk bleven overeind. De Engelse soldaten drongen huizen binnen en namen goederen mee voordat ze het vuur aanstaken. In de wind verspreidden de vlammen zich snel over de daken.
Den Heussen hoort dat Terschelling brandt
Op Oost-Vlieland was de Engelse dreiging de vorige avond geweken. Den Heussen wilde de ochtend erop een dankdienst voorbereiden. Terwijl hij boven in zijn studeerkamer werkte, riep zijn vrouw hem vanaf beneden toe dat Terschelling in brand stond. De kerkelijke dankdienst ging niet door. Hij schreef later over de rook, het vuur en het geschreeuw op het buureiland.
Den Heussen gebruikte de woorden "gruwelick rumoer en gheschreeuw".
Een weduwe die bij de nadering van de soldaten wegvluchtte, schuilde achter een duintje. Vanuit die schuilplaats zag zij mannen het dorp binnengaan, huizen leegroven en vuur aansteken. De brand trof ook de voorruimte van de Westerkerk, maar het kerkgebouw zelf bleef gespaard.
Het verslag van Den Heussen (1667)
Den Heussen noemt een blinde oude man die het brandende dorp niet meer kon ontkomen en een zieke vrouw die op een bank lag en niet door haar huisgenoten was weggehaald. Drie jonge mannen verzetten zich volgens zijn relaas tegen Engelse soldaten. Eén aanvaller werd met een hooivork gedood, één gevangen genomen en naar Harlingen weggevoerd en één ontsnapte.
Brand in een dorp, algemeen beeld.
Een Engelse deelnemer zag de inwoners en hun huizen
Een Engelse militair beschreef hoe zijn groep vanaf het strand tussen zandheuvels naar West marcheerde. Een scheepskanon schrok het paard van een ruiter op, waardoor deze viel. Vlak voor de landing klonk een schot vanaf de oever. Bij een schapenboet vonden de soldaten een Nederlandse vlag. Toen zij het dorp binnengingen, kwam een oude man naar buiten die om genade vroeg. De overige huizen waren afgesloten en de ramen hadden luiken.
De Engelse soldaat keek binnen in de huizen. Hij zag lage, goed onderhouden en schone woningen. In de tuinen groeiden appelbomen en wijnranken. Omdat hij nergens stromend drinkwater zag, onderzocht hij de ondergrondse reservoirs waarin de bewoners regenwater verzamelden. Hij proefde het en vond het zoet, maar minder fris dan bronwater. Zijn metgezellen namen goederen mee uit de huizen. Toen de brand aan de windkant begon, verspreidde het vuur zich snel.
Het verslag van een Engelse aanvaller
Een Engelse deelnemer aan de aanval, verslag uit 1666 (in modern Nederlands)
Wij liepen vanaf het strand tussen zandheuvels en over losse grond naar het dorp. Onderweg kwamen wij schapenhokken tegen. In het dorp vonden we huizen die lager waren dan we gewend waren, maar goed onderhouden en schoon. Er stonden bomen en er waren tuinen met onder andere appelbomen en wijnranken. Voor drinkwater gebruikten de bewoners reservoirs onder de grond waarin regenwater werd verzameld. Ik proefde dat water zelf.
De meeste bewoners waren al vertrokken. Een oude man van naar schatting tachtig jaar was achtergebleven en vroeg om genade. Sommige soldaten liepen intussen huizen binnen om goederen weg te nemen. Toen er al mannen met buit naar de boten gingen, wilden anderen toch nog terug naar de woningen.
De aanval in de straten
Den Heussen beschreef dat de soldaten vanuit drie richtingen op West afkwamen. Bij het vuurbaken werd de stoker gedood. Een oude blinde man kreeg een zwaardslag in zijn hals. Drie eilanders raakten met Engelse soldaten in gevecht; een aanvaller werd volgens het verslag met een hooivork dodelijk getroffen. Het geschreeuw bereikte het dorp tegelijk met de plunderaars.
Een oude vrouw die slecht ter been was had zich op een stoel achter haar huis laten neerzetten. Na de brand werd zij op die plaats dood teruggevonden. Een andere zieke vrouw, die op een bank was blijven liggen, kwam om in de vlammen. De soldaten hadden de huizen aan de windkant aangestoken. De brand werd door de wind door het dorp gejaagd.
Eilanders die terugkwamen zagen zwartgeblakerde huisplaatsen. De Brandaris, de kerk en een deel van de woningen bleven overeind. In november 1666 meldden de Staten van Holland dat ook de pastorie was afgebrand en dat de overlevenden het dorp zonder hulp niet konden herbouwen. Het dorp was niet alleen woningen kwijt: gereedschap, kleding, beddengoed, voedsel en brandstof waren verloren.
Een brief van doopsgezinde eilandbewoners, na de brand van 1666
Doopsgezinde gezinnen schreven na de aanval een gezamenlijke brief. Zij verloren woningen, twee vergaderplaatsen en de voorraden die zij voor het dagelijks leven bewaarden. Al op 6 december 1665 waren volgens de schrijvers 42 vissers tijdens zwaar weer met hun schepen verdronken. De gezinnen die van hun werk op zee leefden, moesten nu ook de winter zonder huizen of gereedschap tegemoetzien.
In de verwarring namen ouders hun kinderen mee zonder dat ze goed waren aangekleed. Kleding, linnen, huisraad en gereedschap moesten achterblijven. Mensen liepen door slik en water, soms tot hun middel en zelfs tot hun keel. Toen zij terugkeerden, lagen hun huizen in puin. Zij vroegen om geld voor woningen en om steun voor weduwen, wezen en andere gezinnen zonder inkomen.
De ingezamelde giften werden verdeeld onder mensen die woningen moesten herbouwen, weduwen, wezen en gezinnen zonder inkomen. Wie het kon betalen, moest naar vermogen aan de kosten van een nieuw huis bijdragen.
De doopsgezinde bewoners beschreven de vlucht in hun gezamenlijke brief in hun eigen wij-vorm.
Gezamenlijke brief van doopsgezinde eilandbewoners (1666); moderne hertaling.
Wij werden onverwacht door de Engelse soldaten overvallen. Onze huizen, onze kleding en ons huisraad gingen verloren. Mensen namen hun kleine kinderen mee voordat zij goed waren aangekleed. Sommigen waadden tot hun middel door slik en water, anderen zelfs tot hun keel. In de winter moesten wij opnieuw onderdak en hulp voor de armen zien te krijgen.
Doopsgezinde bewoners van Terschelling, gezamenlijke brief uit 1666:
Veele met haer half naeckte onnosele kinderkens en veele gekerm en weeklagen, sommige tot haer middel, sommige tot haer keel toe door slyck en water
Een brief van de bevelhebber en een verslag van zijn mannen
Robert Holmes beschreef de aanval zelf in een Engelse brief die in augustus 1666 in de London Gazette verscheen. Hij verklaarde dat hij met elf compagnieën aan land ging en weinig tegenstand ontmoette. Zijn woorden over het verbranden van de hoofdplaats staan in de ik-vorm. Hij schreef ook dat hij andere dorpen had willen treffen, maar bij hoogwater moest vertrekken om zijn schepen door de smalle vaargeulen terug te leiden.
Holmes schreef dat hij zelf huizen aan de windkant liet branden om zijn soldaten sneller weg te krijgen. De militairen hadden intussen tijd nodig om goederen uit huizen naar de sloepen te brengen. Hoogwater naderde en de Engelse schepen moesten langs smalle vaargeulen weer naar zee.
Werk en eten voor de brand
De baai bij West bood ankerplaatsen aan vissersschepen, kustvaarders en handelsvaart. Het Vlie was de toegangsweg naar de Zuiderzee. Schippers, loodsen en gezinnen van zeevarenden woonden vlak bij de vaarroute. Meer naar het oosten lagen de akkers, erven, hooiland en weilanden. De eilander voedselvoorziening rustte niet alleen op vis; boeren hielden vee en verbouwden gewassen.
De doopsgezinde gezinnen herinnerden in hun hulpbrief ook aan de storm van december 1665. Daarbij waren volgens hun opgave 42 vissers omgekomen. De Engelse aanval trof dus huizen waar in de voorgaande winter al mannen en kostwinners waren verdwenen. Vissers en hun gezinnen waren zowel voor voedsel als voor geld afhankelijk van hun werk op zee.
De winter na de brand: besluiten van de kerkeraad
Al op 24 augustus kwamen de predikant en ouderlingen bijeen aan boord van een galjoot in Harlingen. Hun kerkregister noemt de behoefte aan bouwmaterialen en steun voor de armen. Voor de naderende winter probeerden zij bakstenen, turf en geld te regelen.
De kerkenraad schreef naar Amsterdam, Hoorn en Enkhuizen om hulp te krijgen. Schippers brachten berichten over en namen geld of goederen mee terug. In november stonden brandstof en de verdeling van steun nog altijd op de agenda.
Wat gebeurde er daarna?
De Engelsen vertrokken op 20 augustus. Na hun aftocht keerden de vluchtelingen naar de verbrande straatjes terug. In de volgende maanden begonnen zij met het herstel van woningen, onder meer met planken en zeildoek. Ook kwam er hulp van geloofsgenoten en andere steden.
Bij Ameland hadden Duinkerker kapers in 1631 schepen bedreigd. Een zaak uit Dokkum in 1630 ging over zeerovers en een terechtstelling. De aanval van 1666 werd daarentegen uitgevoerd door Engelse oorlogsschepen.
Kranten en pamfletten over de aanval van 1666
In de Engelse London Gazette vertelde Holmes in de ik-vorm over de branders, het slecht geworden buskruit en de brandstichting. Hij beschreef ook hoe de schepen bij het hoogwater weer vertrokken.
In het Engelse pamflet staan de voorbereiding, de vijf branders, de ontsnapping van een Guineavaarder met drie kaperschepen, het vastlopen van fregatten en de landing op Terschelling.
Ook in de Republiek verschenen berichten over het verbranden van de vloot bij het Vlie en West-Terschelling. De Amsterdamse berichten van 25 augustus noemden grote verliezen en de onrust onder koopmannen die hun schepen en lading kwijt waren.
Eerdere oorlog op het eiland
De aanval van 1666 was niet de eerste oorlogshandeling op Terschelling. In september 1569 hadden watergeuzen kerk, pastorie en kasteel bij Striep in brand gestoken. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog vormden Duinkerker kapers daarnaast een voortdurende bedreiging voor de handelsvaart over de Noordzee.
Wat is nog te zien?
- De Brandaris uit 1594 en de Westerkerk.
- De blootgelegde brandlaag bij Museum 't Behouden Huys.
- Een prent uit 1666 van de Engelse landing en het brandende dorp in de Rijksmuseumcollectie.
Na de brand begon in West-Terschelling de wederopbouw. Verder naar het oosten lag Midsland.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.