West-Terschelling in de 17de eeuw
West-Terschelling was een dorp bij een belangrijk zeegat. In het Vlie wachtten koopvaarders met lading uit verschillende havens op gelegenheid om verder te varen. De Brandaris wees de ligging van het eiland aan. Het dorp telde huizen van gezinnen die van zeevaart en scheepswerk leefden.
In 1663 stond er een nieuwe Westerkerk. Drie jaar later werd dit gebouw belangrijk voor het voortbestaan van de dorpskern.
Werk aan boord rond 1650, algemene illustratie.
Schepen bij West en het leven van de gezinnen
De natuurlijke baai ten zuiden van West was een schuilplaats voor vissersschepen en kleinere handelsschepen. Op de rede in het Vlie wachtten ook grotere koopvaarders op wind, getij en gelegenheid om verder te varen. Die lagen niet allemaal aan een dorpskade. De Brandaris hielp zeevarenden het eiland te herkennen.
Schippers en loodsen moesten geregeld weg. Bij de gezinnen thuis bleven het werk aan kleding, de zorg voor kinderen, het schoonhouden van het huis en het beheer van voorraden doorgaan. Een Engelse militair die in augustus 1666 de verlaten huizen binnenging, zag tuinen met appelbomen en wijnranken. Hij beschreef lage, goed verzorgde woningen en regenwaterbakken.
Achter het dorp lagen duinen en stukken landbouwgrond. Verder naar het oosten verzorgden boeren het vee en de akkers. West was geen landbouwdorp zoals Midsland. De beroepen die aan het zeegat verbonden waren, bepaalden er veel meer het dagelijkse werk.
19 en 20 augustus 1666
Op 19 augustus vielen Engelse oorlogsschepen de Nederlandse handelsvloot bij het Vlie aan. De volgende dag zette Robert Holmes soldaten op Terschelling aan wal. Zij trokken naar West en staken er huizen in brand. Een groot deel van de bevolking had het dorp verlaten voordat de soldaten kwamen.
Predikant Frans Esausz. den Heussen zat op Vlieland. Hij had een dankdienst voorbereid toen zijn vrouw hem waarschuwde dat de buurplaats brandde. Zijn latere drukwerk over de aanval noemt onder meer:
Den Heussen gebruikte de woorden "gruwelick rumoer en gheschreeuw".
Een uitvoeriger beschrijving staat in Het verslag van Den Heussen (1667).
Een dorpsstraat in de 17de eeuw, algemene illustratie; geen afbeelding van West.
Een Engelse aanvaller beschreef de huizen, tuinen en de drinkwatervoorraad. De doopsgezinde bewoners beschreven hun vlucht, de verloren inboedel en de naderende winter.
De brief van de eilandbewoners
Ook na de aanval legden bewoners zelf vast wat de vlucht voor hun gezinnen betekende.
Gezamenlijke brief van doopsgezinde eilandbewoners (1666); moderne hertaling.
Wij zagen onze huizen en twee plaatsen waar wij samenkwamen door het vuur verloren gaan. Tijdens de vlucht lieten wij onze spullen achter en namen wij de kinderen mee, soms zonder behoorlijke kleding. Sommigen gingen tot hun middel of keel door het water. Nu wij voor de winter stonden, vroegen wij onze geloofsgenoten om hulp voor mensen zonder dak en voor gezinnen die hun kostwinner al hadden verloren.
Doopsgezinde bewoners van Terschelling, gezamenlijke brief uit 1666:
Veele met haer half naeckte onnosele kinderkens en veele gekerm en weeklagen, sommige tot haer middel, sommige tot haer keel toe door slyck en water
Doopsgezinde eilandbewoners, gezamenlijke brief na de brand (1666), in modern Nederlands
Wij moesten met haast uit onze huizen vluchten. Veel van onze kinderen hadden nauwelijks kleren aan. De mensen waadden door slik en water; sommigen stonden tot hun middel in het water en anderen tot aan de hals. Wij verloren kleding en huisraad. De bijeenkomsten van onze gemeente konden niet meer in de oude gebouwen worden gehouden.
Nu kwam de winter dichterbij. Wie nog iets had, hielp anderen, maar de schade was te groot voor de gezinnen alleen. In de brief werd ook teruggekeken op de scheepsramp van het jaar daarvoor, waarbij volgens de eilandbewoners 42 vissers waren omgekomen.
Wederopbouw
Na de brand moesten mensen hun huizen herstellen en huisraad en gereedschap opnieuw aanschaffen. Voor de wederopbouw werden onder meer een loterij en hulp van doopsgezinden van de vaste wal gebruikt. Ook kreeg het dorp belastingverlichting. Ongeveer dertig huizen bleven volgens een latere reconstructie van de brand gespaard. De Brandaris en de kerk werden niet verwoest.
De Engelse soldaten kwamen van oorlogsschepen. Midsland lag verder oostelijk en bleef gespaard.
Engelse en Nederlandse oorlogstijd, een algemene soldatenillustratie.
Gedrukte berichten over de aanval van 1666
Hoorn op het oostelijke eiland
In Hoorn stonden de Sint-Janskerk, boerderijen en dorpsgrond centraal. De dorpsgeschiedenis liep niet gelijk met die van de havenplaats West-Terschelling.
Wat is nog zichtbaar?
- De Brandaris uit 1594.
- De Westerkerk van 1663.
- De herbouwde historische dorpskern.
Andere dorpen en eeuwen
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.