1666: het Engelse pamflet over de vlootbrand en de brand van West
In Londen verscheen in augustus 1666 een officieel propagandapamflet over de Engelse aanval op de Nederlandse schepen in het Vlie en op West-Terschelling. De druk presenteerde het optreden onder Robert Holmes als een groot succes. De tekst is geen dagboek van een eilandbewoner. Hij geeft het Engelse verslag van de militaire voorbereiding, de strijd op het water, de landing en de brand.
De Engelse vloot nadert het Vlie
Volgens de Engelse druk lichtte de vloot onder prins Rupert en de hertog van Albemarle op de daar genoemde 8 augustus het anker voor de Zeeuwse kust. Ze stuurde aan op het Vlie. Het pamflet noemt vervolgens 17 augustus als dag waarop de eilanden werden bereikt. Deze twee vermeldingen laten zich niet zonder meer met de Engelse en Nederlandse kalender verenigen; daarom laat ik de oorspronkelijke datumvermeldingen hier staan. In de tussentijd waren er nog rijke koopvaarders binnengekomen die anders op zee in Engelse handen hadden kunnen vallen.
De Engelse bevelhebbers kregen te horen dat Vlieland en Terschelling nauwelijks werden verdedigd. Er waren pakhuizen van de Staten en van de Oost-Indische scheepvaart en doorgaans lagen er veel waardevolle koopvaarders voor anker. De officieren besloten snel een aanval te ondernemen.
Soldaten, matrozen en branders
Uit elk Engels eskader moesten 300 mannen worden aangewezen: twee derde landmilitairen en een derde zeelieden. Holmes kreeg het opperbevel. Sir Philip Howard kreeg 120 vrijwilligers onder zich. Een reeks kapiteins kreeg elk een compagnie. Sir William Jennings zou een gedeelte van de troepen leiden als beide eilanden tegelijkertijd zouden worden aangevallen.
De Engelse vloot zette vijf oorlogsschepen van de vierde klasse in, drie van de vijfde klasse, vijf branders en zeven kitsen. Genoemd werden onder meer de Advice, Hampshire, Tiger, Dragon, Assurance, Garland, Pembroke en Sweepstakes.
Het jacht Fan Fan komt met nieuws
Woensdag 18 augustus, omstreeks acht uur 's morgens, voeren de voor de aanval bestemde Engelse schepen van de rest van de vloot weg. Ze ankerden ongeveer een mijl buiten de tonnen die de vaargeul markeerden. Daar ontmoetten ze de Fan Fan, het jacht van prins Rupert.
De Fan Fan had binnen het Vlie een grote vloot gezien. Het pamflet noemt ongeveer 170 koopvaarders, waarvan zelfs de kleinste volgens de Engelse opgave niet minder dan 200 ton mat. Twee oorlogsschepen lagen ter bescherming bij de vloot. Ongeveer honderd schepen waren uit het noorden binnengekomen: uit de Middellandse Zee, uit Guinea, uit Rusland en uit de Oostzeegebieden. Andere schepen stonden op het punt uit te varen. Volgens de tekst waren zowel de inkomende als de uitgaande schepen rijk beladen.
Een oorlogsschip rond 1650.
Eerst de vloot, dan het eiland
Holmes had aanvankelijk de eilanden willen aanvallen. Hij bedacht echter dat de bemanningen van de vele Nederlandse schepen dan aan land konden gaan om tegenstand te bieden. Daarom veranderde hij zijn plan en besloot eerst de schepen te verbranden.
Hij liet de Advice en de Hampshire buiten de vaargeul wachten en voer met de andere schepen in de richting van de rede van Terschelling. Door tegenwind was dat lastig. De Tiger ging voor anker en Holmes ging over op het kleine jacht Fan Fan. Daar hees hij zijn vlag, waarna de officieren bij hem kwamen om bevelen in ontvangst te nemen.
De Pembroke, die minder diep stak dan de andere oorlogsschepen, kreeg de opdracht met vijf branders op de Nederlandse vloot af te gaan.
Anonieme Engelse pamfletschrijver, A True and Perfect Narrative (1666), in modern Nederlands
De Engelsen kwamen te weten dat in het Vlie een grote vloot koopvaarders voor anker lag. In de Engelse opgave ging het om ongeveer 170 schepen. Er lagen ook bewapende schepen om de vloot te beschermen. Holmes veranderde daarom de volgorde van zijn plannen. Als hij eerst de eilanden aanviel, zouden de scheepsbemanningen aan land kunnen komen om tegenstand te bieden. Eerst moesten de koopvaarders worden aangevallen.
Vijf branders werden ingezet, met kleinere vaartuigen en oorlogsschepen die de vaargeul konden bereiken. De aanval was gericht op de dicht bij elkaar liggende schepen. Sommige Nederlanders probeerden weg te komen, andere schepen raakten vast of vlogen in brand. Het gedrukte verhaal noemde dit een grote Engelse overwinning.
De branders grijpen de oorlogsschepen aan
Kapitein Brown stuurde zijn brander tegen het grootste Nederlandse oorlogsschip en stak het in brand. Een tweede brander viel het andere oorlogsschip aan. Dat probeerde te ontkomen door de zeilen anders te zetten, maar liep daarbij aan de grond. Engelse sloepen bereikten het gestrande schip en staken ook dat in brand.
De drie overige Engelse branders vielen grote koopvaarders aan. Die voerden vlaggen in de mast en raakten eveneens in brand. De Nederlandse vloot werd daardoor in verwarring gebracht. Holmes liet zijn officieren opnieuw bij zich komen en droeg William Jennings op met alle beschikbare sloepen andere schepen aan te vallen. Hij beval zoveel mogelijk te verbranden en te vernielen, maar verbood volgens het pamflet uitdrukkelijk om te plunderen.
Een smalle geul geeft nog bescherming
De Engelse kapiteins vielen elk een deel van de Nederlandse vloot aan. Sommigen zouden volgens het pamflet twaalf, anderen vijftien schepen hebben vernietigd. Slechts acht of negen zouden zijn ontkomen.
Daarbij was een Guineavaarder met 24 stukken geschut. Met drie kleine kaperschepen kwam dit schip in een smal deel van de stroom terecht, waar de Engelse sloepen niet konden komen. De vier schepen beschermden nog vier of vijf koopvaarders. Volgens het Engelse verslag liepen ook de ontsnapte schepen schade op.
Het verbranden van de vloot nam vrijwel de hele dag van 19 augustus in beslag. Daardoor hadden de Engelsen onvoldoende daglicht over om Vlieland aan te vallen.
Storm, regen en vastgelopen schepen
Holmes hoorde van enkele gevangenen dat Vlieland minder belangrijk was dan hem eerst was verteld. Het werd avond. Bovendien waren de Engelse fregatten Dragon en Garland vastgelopen. De mannen moesten eerst helpen de schepen weer los te krijgen.
Holmes hield vast aan het plan om de volgende ochtend met hoogwater Vlieland aan te vallen. Een nachtelijke windvlaag met hevige regen bedierf echter de wapens en de munitie die op de sloepen en kleinere schepen lagen. Daarom veranderde hij opnieuw van plan: de wind maakte een aanval op Terschelling mogelijk.
Elf compagnieën trekken naar het dorp
Met sloepen bracht Holmes elf compagnieën aan land. Volgens het pamflet zagen de soldaten maar enkele verspreide mannen en ontmoetten zij nauwelijks tegenstand. Eén compagnie bleef bij de landingsplaats om de boten te bewaken. Holmes liep met tien compagnieën ongeveer drie Engelse mijlen naar de plaats die het Engelse verslag Brandaris noemt.
Het pamflet noemt die plaats een mooi dorp of stadje met meer dan duizend huizen. Dat is een Engelse schatting en veel hoger dan de ongeveer 350 afgebrande woningen die in Nederlandse beschrijvingen voorkomen.
Holmes zette vijf compagnieën aan de buitenrand van het dorp om een verrassingsaanval te voorkomen. Vijf andere compagnieën moesten de huizen in brand steken.
Een dorpsstraat rond 1650.
De mannen zijn hem niet snel genoeg
De Engelse bevelhebber vond dat zijn mannen te langzaam met de brandstichting begonnen. Hij was bezorgd dat zij eerst zouden gaan plunderen en wilde op tijd terug bij de schepen zijn. Daarom stak hij zelf enige huizen aan de windkant van het dorp in brand. Volgens het pamflet verspreidde het vuur zich zo krachtig dat binnen een halfuur het grootste deel van de plaats in brand stond.
De Engelsen schreven dat de inwoners hadden kunnen vluchten, met uitzondering van enkele oude mannen en vrouwen. Het pamflet beweert dat die achtergebleven bewoners met vriendelijkheid en menselijkheid werden behandeld. De gezamenlijke brief van getroffen eilandbewoners beschrijft juist hun vlucht, verliezen en gebrek aan kleding, voedsel en onderdak. Dat zijn afzonderlijke verklaringen, die niet met elkaar moeten worden vereenzelvigd.
De getijden bepalen het vertrek
De Engelsen hadden volgens het verslag ook de andere twee of drie dorpen willen verbranden. Maar het werd bijna hoogwater. Holmes wilde die kans om terug naar zee te varen niet missen. Hij rekende erop dat het verwoesten van de andere dorpen minstens een dag extra zou kosten. De vaargeulen waren smal en bij ongunstige wind gevaarlijk.
Rond hoogwater liet hij de mannen weer inschepen. Hij wilde daarna alsnog Vlieland aanvallen. Terwijl hij aan boord ging, kreeg hij echter bevel zo snel mogelijk naar de hoofdmacht terug te keren. Op de avond van 20 augustus was hij weer bij de Engelse vloot.
Wat de Engelse druk over verlies en buit zegt
Het pamflet roemde de leiding van Holmes en het snelle verloop van de onderneming. Volgens die druk namen de Engelsen behalve oorlogsbuit voor soldaten en zeelieden ook een twaalf kanonnen tellend staatsjacht mee. Aan Engelse zijde zouden zes mannen zijn gedood en ongeveer evenveel gewond. Dit zijn de cijfers zoals ze in de Engelse propagandatekst staan.
Het is opmerkelijk dat het pamflet op één plaats een verbod op plunderen vermeldt en aan het einde toch over de buit spreekt die de gewone soldaten en zeelieden hadden meegenomen.
Soldaten rond 1650.
Oorspronkelijke woorden uit het Engelse pamflet
Over Holmes' persoonlijk aandeel in de brand staat in de Engelse tekst: "he himself was forced to set fire to some houses on the windward"
Wat is nog te zien?
- West-Terschelling: het dorp en de Brandaris
- Terschelling: eiland en dorpen
- Rijksmuseum: prenten over 1666
Andere dorpen en verhalen uit deze eeuw
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.