Zeerovers bij Ameland en de Friese Waddenkust (16de eeuw)
In de 16de eeuw voeren vissers en koopvaarders tussen de Noordzee, de Waddenzee en de havens aan de kust. Kapers konden schepen onderscheppen, vracht afnemen of opvarenden voor losgeld vasthouden. Ameland lag aan die routes. Een Amelander besluit, een Dokkumer kroniek, een verklaring uit 1631 en oude kranten vertellen over de dreiging van 1558 tot 1694. Een kaper voer met toestemming van een oorlogvoerende overheid; een zeerover had die toestemming niet. Voor de overvallen opvarenden betekende beide een gevaar.
Scheepvaart rond 1650.
Rovers bij de Noordzee rond 1550
Al vóór de watergeuzen klaagden Noord-Nederlandse schippers en kooplieden over zeerovers. In die klachten worden Thomas Luchtemaker uit Hamburg, de Schot Robert Fogo en Eylert Quadercks met zijn metgezellen genoemd. De klachten gingen over gevaar voor de scheepvaart op de Noordzee. De namen staan ook in een Amelands artikel over de wapenschouw. In 1558 hield de eilandheer rekening met de aanwezigheid van zeerovers langs de kust en liet hij wapens bij de bewoners registreren.
Bij een reis van keizer Karel V naar Spanje moest een schip zes lantaarns in het want hangen wanneer het een zeerover zag. De andere schepen konden dan komen helpen. Dit was een afgesproken alarmsignaal voor de schepen die samen voeren.
1558: een eiland neemt voorzorg
Peter van Camminga, vrijheer van Ameland, liet op 25 maart 1558 schrijven dat zeerovers "dagelicx lancx tlant van Amelant" zeilden. Hij vreesde een landing en de ontvoering van bewoners. Met afgevaardigden werd per huis vastgesteld welke wapens vóór mei beschikbaar moesten zijn. De Amelander akte en de namen uit 1558 vertellen hoe de verplichting werd verdeeld. Het stuk noemt in de inleiding geen reeds uitgevoerde aanval op het eiland.
Kapervrijheid en zeeroof
Tijdens de Opstand vanaf 1568 voeren watergeuzen met en zonder opdrachten van Willem van Oranje. Een kaperbrief gaf een bevelhebber toestemming vijandelijke scheepvaart aan te vallen, maar de uitvoering werd niet altijd beheerst. Voor een schipper die zijn graan, schip of vrijheid verloor, kon het verschil tussen een gemachtigde kaper en een zeerover weinig praktisch betekenen. Losgeld heette ook "rantsoen"; "rantsoeneren" betekende hier iemand of zijn bezit tegen betaling vrijgeven.
Stadhouder Bossu waarschuwde in september 1569 in brieven aan Alva dat hij te weinig schepen had om de eilanden en de passerende handel te beschermen. In 1569 nam de geuzenleider Dolhain in het Vlie, tussen Vlieland en Terschelling, een vloot Hollandse graanschepen buit. Rond Ameland en Vlieland werden ook graanschepen uit het Oostzeegebied onderschept. Een latere reconstructie beschrijft tientallen buitgemaakte schepen en het vasthouden van bemanningen; de precieze aantallen en details verschillen per verslag.
Scheepvaart rond 1571.
Van schip naar dorp
In september 1569 troffen geuzen ook Ameland. Het slot van de Van Cammingha's werd geplunderd. Een nieuwe aanval op 6 september 1570 ging gepaard met het vasthouden van vermogende bewoners voor losgeld. Op 27 juni 1571 landde de Amelander geuzenkapitein Jelmer Jelmers. De rentmeester Jan van Gelder uit Ballum werd meegenomen voor losgeld. Over de duur van de bezetting en de rol van de heer van Ameland zijn latere auteurs niet in alle details eens.
Een verhoor van de Amelander Hendrik Joens, die bij de geuzen had gevaren, is via later historisch onderzoek bekend. De verdeling van de buit gaf de kapitein de helft, de stuurman drie mansdelen en enkele andere officieren elk twee. Zonder de volledige primaire verhoortekst nemen we hier geen letterlijke woorden van Joens over. Een andere vermelding zegt dat geuzen in de winter van 1571-1572 een schipper op Ameland vier last rogge lieten verkopen; of dat een betaalde verkoop onder dwang was, blijft in het verslag onderscheiden van directe roof.
Bewaken, betalen en blijven varen
Een eilandheer kon bewoners wapens laten houden, terwijl kustbestuurders wachters opriepen en handelaren bescherming van oorlogsschepen verlangden. De Amelander akte van 1558 bepaalde een boete van één gouden gulden bij de eerste overtreding van de wapenplicht. Zij specificeert geen gezamenlijke kas voor aanschaf en noemt geen vaste prijs voor de wapens. De bewapening verving de gewone vaart niet: schepen met graan, vee, brieven en mensen bleven de vaargeulen gebruiken.
De rentmeester en het huisgeld
Bij de overval van 27 juni 1571 was niet alleen een heer het doelwit. De mannen grepen zijn rentmeester Jan van Gelder in Ballum. Een latere navertelling noemt het geld dat hij in Hollum aan huisgeld en landrenten had ontvangen, ongeveer 22 Carolusguldens uit een doos onder de bank, en de komst van zijn vrouw Trijn tijdens de onderhandelingen. De gijzeling in Ballum geeft de herkomst en beperkingen van die details aan.
1600-1601: beschuldigingen tegen Ameland
In 1600 klaagden de Staten-Generaal dat Ameland Duinkerker kapers uit de Spaansgezinde Nederlanden ontving. Volgens de beschuldiging hadden enkele eilanders met een haringschuit geholpen een Hollands schip te overmeesteren en te beroven. De bestuurders van Hollum, Ballum en Nes kregen de waarschuwing de kapers geen hulp te geven. Het document bewijst dat de Staten-Generaal dit vermoedden; het bewijst niet dat de eilanders aan die kaping deelnamen.
In 1601 herhaalde de Republiek de aantijgingen. Zij dreigde schade op de heer van Ameland te verhalen en soldaten naar het eiland te sturen. De bestuurders van Friesland vroegen nog met heer Sicko van Cammingha te mogen spreken. De bedreigde militaire ingreep wordt in het onderzochte verslag niet als uitgevoerde aanval beschreven. Ameland in de 17de eeuw beschrijft hoe bescherming van schippers en de neutraliteit van het eiland in de volgende decennia ter discussie bleven.
1630: roofvaart langs de Friese kust
In juni 1630 roeiden kapers vanuit Oostende langs Griend, Terschelling en Schiermonnikoog. Bij de Borkumerbalg namen zij volgens een verhoor geld en schepen buit. Kapiteins van de Friese Admiraliteit hielden vervolgens op de Meemsbalg bij Juist acht mannen aan. Zes werden in Dokkum berecht. Een bewaard lied, twee verhoren en een latere Dokkumer kroniek geven verschillende bijzonderheden. De kapers, het verhoor en de terechtstelling bij Dokkum, met hertaling.
1631: Terschellinger schepen en Ameland
Duinkerker kapers namen bij Terschelling schepen mee en staken ze in brand. Terschellingers verweten Ameland dat het de kapers had geholpen. De Amelander predikant Petrus Arnoldi erkende op 9 juli 1631 dat gestrande kapers onderdak hadden gekregen en dat goederen van een schip aan land waren gebracht. Hij ontkende dat vanuit het slot in Ballum op Staatse schepen was geschoten. Zijn verklaring verdedigde de eilandheer; de Staten-Generaal beperkten daarna de aanspraken op scheepsgoederen. De aanklacht en Arnoldi's verklaring, gedeeltelijk hertaald.
1689-1694: kapers bij de zeegaten
Berichten uit de Oprechte Haerlemsche Courant, beschreven door Amelander historici, volgen de schepen dicht bij de eilanden. In november 1689 dreef een vijandelijke kaper een Hollandse schipper het Amelander Gat in. Daar verloor zijn schip tijdens een storm alle ankers en touwen. In de nazomer van 1692 werd de Koorn Molen van Cornelis Koorn op de terugreis uit Noorwegen bij hetzelfde zeegat gekaapt. De krant opperde dat een oorlogsschip de Koorn Molen later had bevrijd, zonder dat te bevestigen.
In 1694 kwam een schip het Pinkegat binnen, tussen Ameland en Schiermonnikoog. De opvarenden meldden dat twee kapers bij het Amelander Gat vissersschepen achtervolgden. Het bewaarde citaat uit de krant luidt:
"soo dat men vreest, dat sij eenige bemachtigt sullen hebben"
Het krantenfragment, hertaald
Daarom vreest men dat de kapers enkele vissersschepen in handen hebben gekregen. De krant meldde een vrees, geen bevestigde kaping van die vissersschepen. Van de berichten uit 1689 en 1692 is hier geen oorspronkelijke krantentekst beschikbaar voor een volledige hertaling.
In 1666 gingen bij een Engelse aanval op het Vlie ook veel koopvaarders en West-Terschelling in vlammen op. Dat was een aanval door een oorlogsvloot en hoort als afzonderlijk soort kustgevaar bij de geschiedenis van het zeegat.
Verder lezen
- Ameland in de 16de eeuw
- Ameland 1558: wapens bij de huishoudens
- Ameland in de 17de eeuw: kaapvaart en neutraliteit
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.