Ameland 1558: zeerovers en wapens bij de huizen
Op 25 maart 1558 kwamen de vrijheer van Ameland, vertegenwoordigers van de eilanders en de pastoor samen in het huis van Suijck Sappesz te Hollum. Peter van Camminga vreesde een landing van zeerovers. Hij wilde dat de bewoners vóór mei de per huis aangewezen wapens konden houden en onderhouden. Het besluit en de lange lijst met namen zijn bewaard gebleven.
Graanverwerking rond 1550.
Waarom werd de lijst gemaakt?
De heer schreef dat zeerovers "dagelicx lancx tlant van Amelant" zeilden. Hij vreesde dat zij eilanders uit hun bed zouden halen. Hij noemde het gebrek aan wapens als reden om in te grijpen. Dit is de aanleiding in zijn eigen besluit. De latere overvallen door watergeuzen vonden pas vanaf 1569 plaats en staan los van het opstellen van deze lijst.
Ameland was een vrije heerlijkheid en werd toen niet als een gewone Friese grietenij bestuurd. De wapenschouw van 1558 werd door Peter van Camminga op het eiland georganiseerd. De Friese monsterlijsten van 1552 waren zes jaar eerder in een ander bestuurlijk verband opgesteld. Het Amelander register is een eigen, bewaard afschrift van het besluit en de namen.
Eerst de bewoners horen
Op zondag 20 maart liet Camminga inwoners naar Hollum roepen. Zij moesten volmachten kiezen: afgevaardigden die de omstandigheden van de gemeenschap konden uitleggen. De heer schreef dat hij de draagkracht van afzonderlijke bewoners nog niet kende. Op 25 maart kwamen de afgevaardigden naar het huis van Suijck Sappesz. De pastoor Arnt Jans en secretaris Johan van Gyelder waren aanwezig.
In hun aanwezigheid kreeg iedere vermelde persoon of ieder vermeld huis een uitrusting toegewezen. De betrokkenen moesten het voorgeschreven wapen vóór mei verkrijgen en onderhouden. De eerste keer dat iemand in gebreke bleef, was de boete één gouden gulden; bij een volgende overtreding twee. De tekst vertelt niet hoe een inspectie later precies verliep of of de boetes werkelijk zijn geïnd.
In de akte staat dat iedere betrokkene het aangewezen wapen "te holden ende te verkrijgen" had. De formulering verbindt dus bezit of aanschaf met het bewaren van het wapen. Zij zegt niet dat alle 392 huishoudens in maart al een vuurwapen hadden.
Hooioogst rond 1550.
Wat stond bij een naam?
De lijst noteert niet alle eilandbewoners. Zij registreert hoofden van huishoudens en soms een weduwe of een huis. De historicus Hans Mol telt 392 huishoudens. Een naam met een wapen is dus geen telling van alle mannen, vrouwen en kinderen. De tekst toont vooral welke verantwoordelijkheid aan een huishouden werd toegewezen.
- Bij Aucke, weduwe van smid Kempe, staan een halve haak, een hellebaard en een degen.
- Bij de weduwe van Peter Onnesz staan een halve haak en een degen.
- Bij pastoor Arnt staat een halve haak en een vuist- of slaghamer, naast wat hij al bezat.
- Bij Clais Tackesz staat "off dat huijss": de halve haak en de degen konden aan het huis worden verbonden.
- Henrick de schoenmaker kreeg een hellebaard; Lubbert Gerijtsz, touwslager, een hellebaard en degen.
Weduwen worden dus niet eenvoudig overgeslagen. De akte zegt niet dat zij zelf aan een gevecht moesten deelnemen. Ook staat er niet dat buren één vuurwapen om beurten konden gebruiken; gedeeld bezit mag uit deze namen niet worden afgeleid.
Niet ieder huis hetzelfde wapen
Een halve haak en een roer waren vroege vuurwapens. Een hellebaard had een lange steel en een combinatie van bijl en punt. Een degen was een zijwapen. Het zwijnenspit of de knevelstok was een korter stokwapen met punt. Verder noemt de lijst bogen met pijlen, een trom, rapieren, een morgenster en in de oostelijke buurtschappen de spar: een eenvoudiger stok, soms met ijzer aan de punt.
Volgens Mol staan in het hele register 102 halve haken, twaalf roeren en 178 hellebaarden bij 392 huishoudens. De spar komt vooral voor bij de minder draagkrachtige nederzettingen Nes en Buren. Een vergelijking met Leidse aankopen laat zien dat een hellebaard aan het begin van de 16de eeuw ongeveer driemaal zo duur kon zijn als een piek. Dat is een vergelijking van buiten Ameland: een Amelander aankoopprijs of vergoeding staat niet in het besluit.
Schapen rond 1600.
Hollum, Ballum en de oostelijke buurtschappen
Op 25 maart werden de namen in Hollum vastgelegd; op 27 maart volgde Ballum. Daarna staan onder meer "Op den Noort", "Op Swarden Wolden", "In de Buijren" en "In Duijnnen" in het register. De exacte ligging en latere lotgevallen van sommige oostelijke buurtschappen verdienen afzonderlijk landschappelijk onderzoek. De wapenlijst maakt wel zichtbaar dat de verplichting veel verder reikte dan de twee vergaderplaatsen.
Een slotopgave telt voor Ballum 29 halve haken, negen roeren, 44 hellebaarden, achttien knevelstokken en 55 degens. Voor Hollum noemt zij 35 halve haken, twee roeren, 73 hellebaarden, 34 knevelstokken, 58 degens, drie bogen en 36 pijlen. Dit zijn wapentotalen voor die delen van de lijst, geen bevolkingsaantallen. Over het bezit vóór de vergadering of de feitelijke aanschaf erna is het register niet steeds duidelijk.
Wat merkte een huishouden?
Een vertegenwoordiger moest de situatie van de bewoners toelichten. Daarna hoorde of las men welke wapens aan het huis waren toegewezen en kreeg men tot mei om eraan te voldoen. Het wapen moest daarna behouden en onderhouden worden. Voor arme huishoudens kwam een lichtere stok vaker voor, maar de akte kent geen algemene vrijstelling voor armoede. Wie het opgelegde wapen niet op tijd had, riskeerde de boete van een gouden gulden.
De bedreiging vanaf zee bleef later bestaan. In de eerste jaren van de Opstand werden de vaarroutes rond het eiland en Ameland zelf getroffen door watergeuzen en zeeroof langs de Waddenkust. De dorpen en het afzonderlijke bestuur van die eeuw staan op Ameland in de 16de eeuw.
De inschrijving van Hollum noemt bijvoorbeeld de huizen van Rijntie Douckesz en Swart Jans zonder een gewone uitrusting erachter; een schoenmaker Henrijck kreeg een hellebaard toegewezen. Bij Suijck Sappesz, in wiens huis men vergaderde, staan een halve haak en een hellebaard. Een naam, een huis en een beroep werden dus niet overal op precies dezelfde manier genoteerd. Het dorp Hollum in 1558 geeft de omgeving van die bijeenkomst.
Wat is nog herkenbaar?
- De oude kernen van Hollum en Ballum, waar de vergaderingen werden gehouden.
- Het Wad en de zee die tegelijk vervoersroute en toegang voor aanvallers waren.
- De namen Buren en Nes; de oostelijke nederzettingen veranderden of verdwenen later.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.