Ballum in de 16de eeuw: van wapenplicht naar overval
Op 27 maart 1558 werden in Ballum namen en wapens genoteerd voor de verdediging van Ameland. De slotopgave noemt 29 halve haken, negen roeren, 44 hellebaarden, achttien knevelstokken en 55 degens. Het register verplichtte huishoudens om de toegewezen wapens vóór mei te kunnen houden; het is geen lijst van soldaten die al voor een veldslag gereedstonden. Naast het dorp stond het huis van de heer van Ameland, met een rentmeester die zijn inkomsten beheerde.
Graanverwerking rond 1550.
1569 en 1570
In september 1569 bezetten watergeuzen kort het eiland en plunderden het slot van de Van Cammingha's. Zij wachtten ook op graanschepen die vanuit de Oostzee langs de eilanden voeren. Op 6 september 1570 kwamen zij opnieuw; enkele welgestelde Amelanders werden voor losgeld vastgehouden. Het bericht dat geuzen de hele winter op het eiland bleven, komt uit latere literatuur en is niet voor iedere week met een dagboek of dorpsregister te volgen.
De nacht van 27 juni 1571
Jelmer Jelmers, zelf afkomstig van Ameland, kwam met mannen terug na een nederlaag van de geuzenvloot bij Emden. Zij gingen naar Ballum, waar rentmeester Jan van Gelder woonde. Een navertelling uit 1874 laat Hendrik Edes over de tuinschutting klimmen en aan het keukenraam kloppen. Van Gelder opende de bovendeur, waarna mannen met lontroeren hem binnendrongen. De tekst laat de rentmeester "in zijn naickte hemt" staan. Dit zijn details uit een ruim drie eeuwen later gedrukt artikel; de aanval en ontvoering worden ook in andere historische overzichten vermeld.
Scheepvaart rond 1571.
Geld en gijzeling
Volgens dezelfde navertelling vroeg Jelmer naar huisgeld en landrenten die Van Gelder die dag in Hollum had ontvangen. Uit zijn schrijfcamer kwam een doos met ongeveer 22 Carolusguldens. De geuzen namen hem daarna mee in de richting van Hollum, waar hun schip lag. Zijn vrouw Trijn kwam met anderen om over zijn vrijlating te spreken. Een gijzeling voor losgeld heette in de bronnen "rantsoeneren". De precieze som die uiteindelijk is betaald, kan uit de hier geraadpleegde korte historische overzichten niet worden vastgesteld.
De mogelijke wrok van Jelmer tegen de rentmeester wordt in latere teksten verbonden aan een eerdere aanklacht. Dat motief is minder stevig te controleren dan de datum en de ontvoering. Ballum: overzicht plaatst het voorval bij de dorpsgeschiedenis.
Markt rond 1550.
Wat is nog zichtbaar?
- De plaats van het vroegere slot in Ballum; het gebouw is verdwenen.
- De route van Ballum naar Hollum.
- De oude dorpskern, al zijn de woning van Van Gelder en het keukenraam niet als bestaande gebouwen aangewezen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.