De Brandaris: de toren die de zeevaart de weg wees (1594)
Wie vroeger over het Vlie naar de Zuiderzee voer, moest tussen Terschelling en Vlieland door. Ondiepten en zandbanken konden met stroming en storm veranderen. Voor de zeelieden van Kampen, Amsterdam en andere handelsplaatsen was de hoge toren bij West-Terschelling een herkenningspunt. De huidige vierkante Brandaris verrees in 1594, nadat een oudere toren en een eerste vervanger verloren waren gegaan.
Het dorp lag bij een natuurlijke haven aan de zuidzijde van het eiland. Vanaf de rede zagen schippers de toren boven de huizen uitsteken. Nog in de 19de eeuw lagen bij West vissersschepen, loodsschepen en vaartuigen die op zee en het Wad werkten. Voor de plaatselijke haven en de vaart naar Harlingen is er ook het verhaal van de postboot.
1323: een baken voor schepen op het Vlie
Op 28 september 1323 werd in een oude regeling over het eiland gesproken van een voerhuys of merkteken voor de kooplieden. Kampen had groot belang bij het zeegat. De Hanzehandel maakte gebruik van de route over de Noordzee en door het Vlie naar de Zuiderzee.
De vroege toren stond dichter bij de zee dan zijn opvolger. Of hij werkelijk vast aan de oude kerk stond, is nog niet zeker. Oude kaarten tonen een toren en een kerkachtig gebouw. De exacte plek van de verdwenen toren is niet vastgesteld. In de haven werden in de jaren tachtig van de 20ste eeuw grote middeleeuwse bakstenen gezien; een exemplaar kwam in Museum 't Behouden Huys terecht.
1559: Amsterdam betaalt voor een bedreigde toren
In 1559 besprak het Amsterdamse stadsbestuur de staat van de toren. Schepen die uit het oosten kwamen gebruikten hem om hun koers te bepalen. De raad vond dat het bouwwerk, dat gevaar liep te vervallen, voor de handel behouden moest blijven.
Amsterdamse bestuursstukken over de Brandaris (16de eeuw):
"een kundige baeck van outs es geweest ende alnoch es in zee"
De toren was volgens het stadsbestuur van oudsher een bekend baken. Amsterdam besloot bij te dragen aan de kosten, maar de bewoners van de parochie moesten zelf helpen om ook het kerkgebouw te herstellen. Bovendien moesten zij honderd wagens met wier aanvoeren, of zoveel meer als verzameld kon worden. Met zand, wier en beschutting probeerden zij de voet van de toren tegen de zee te beschermen.
Vier jaar later reisden de Amsterdamse burgemeester Henrick Dircxz. en raadslid Jan Claesz. van Noppe naar Terschelling om de slechte toestand te laten onderzoeken. De stadsrekening van 1563 noemt een uitgave van 27 gulden, 13 stuivers en een oort voor die inspectie. In 1566 kreeg Heyn Volckertsz. van Terschelling tien Carolusgulden voor werk en voorgeschoten geld voor onder meer wier, zand en schuttingen na een storm.
Amsterdamse bestuursstukken over de Brandaris (16de eeuw):
"wyer, sandt, schutting ende andere conservatie van S. Brandarius toorn"
Het waren geen verslagen van een toerist, maar betalingen voor werk aan de kust. Zij noemen een eilandbewoner bij naam, het materiaal waarmee werd gewerkt en het geld dat het herstel kostte.
Januari 1593: de zee wint
Op 21 januari 1593 was de situatie zo gevaarlijk geworden dat besloten werd de oude toren op te geven. Een dag later, op 22 januari, stortte hij in. De Brandaris moest verder landinwaarts komen te staan, achter het dorp en buiten het directe bereik van de afkalvende kust.
Bij de eerste poging in 1593 ging het opnieuw mis. De nieuwe toren zakte tijdens de bouw in elkaar. Zes werklieden kwamen om. In latere beschrijvingen wordt aannemer Pieter Albertszoon uit Medemblik genoemd. Bij de tweede bouwpoging werden stevigere stenen gebruikt en werd beter toegezien op het werk. In 1594 stond de nieuwe, vierkante toren overeind.
In de toren zit een gedenksteen met een korte wens voor het scheepsvolk. De tekst is nog altijd te lezen:
Amsterdamse bestuursstukken over de Brandaris (16de eeuw):
"tot waarschouwinghe aller seevarende, die God behoede"
De nieuwe toren was een groot herkenningspunt voor schippers die van zee binnenliepen. Dat betekende niet dat zijn licht in 1594 al dezelfde functie had als een moderne vuurtoren. Er bestonden eenvoudige lantaarns en zwakke lichten, maar geen krachtig, rondgaand licht dat ver over zee scheen.
1666: de toren blijft staan tussen verbrande huizen
Op 19 augustus 1666 vielen de Engelsen Nederlandse koopvaardijschepen in het Vlie aan. Een dag later gingen Engelse soldaten aan land bij West-Terschelling. Zij plunderden en verbrandden een groot deel van het dorp. De Brandaris en de kerk bleven overeind. De toren stond toen 72 jaar op zijn nieuwe plaats.
Een groot deel van de bevolking was voor de brand gevlucht. De gebeurtenissen staan uitvoeriger beschreven in de Engelse aanval op West-Terschelling. Op het eiland zijn bovendien verklaringen van de getroffen eilandbewoners en een Engelse deelnemer bewaard gebleven.
1834-1835: een ander licht op zee
De Brandaris kreeg in 1834-1835 een grote verbouwing. Onder leiding van D. van den Bosch werden de muren opnieuw ommetseld en kwam er een lichthuis op de toren. In 1835 werd de verlichting met een grote olielamp en een draaiend lenzenstelsel in gebruik genomen. De lenzen bundelden het licht, zodat schepen het over een veel grotere afstand konden zien.
Die verbouwing veranderde ook de buitenkant. Het zware, vierkante metselwerk en de hardstenen toegang uit de 19de eeuw horen bij de Brandaris zoals hij nu wordt gezien. Hoeveel van de 16de-eeuwse toren binnen de ommetseling precies bewaard is gebleven, is niet vastgesteld.
Wanneer schepen bij slecht weer naar de Waddenkust terugkeerden, moesten loodsen, schippers en bemanningen naast de bakens ook rekening houden met getij, wind en bewegende zandbanken. Het licht loste het gevaar van de ondiepten niet op. Over de scheepsrampen en reddingen rond Terschelling zijn afzonderlijke verhalen bewaard.
P.J. Wichers, over de kustlichten en de Brandaris (1899), in modern Nederlands
Wie vanaf de Noordzee binnenvoer, zag West-Terschelling niet meteen liggen. Het dorp verdween achter de duinen; alleen de hoge Brandaris en enkele tekens voor de scheepvaart kwamen erbovenuit. De verschillende kustlichten volgden elkaar langs de vaarroute op. Buiten op zee lag bovendien het lichtschip Terschellingerbank. Bij mist kon een zeeman dat schip misschien niet zien, maar de misthoorn kon over het water worden gehoord.
Het varen vroeg meer dan het herkennen van één toren. Honderden tonnen en tientallen boeien wezen de routes tussen zandbanken en ondiepten. De vaargeulen veranderden, zodat de plaats van markeringen en geleidelichten voortdurend aandacht nodig had. De Brandaris maakte deel uit van dat geheel.
Wat de eilanders zelf van de toren zeiden
Predikant G.A. Wumkes, die aan het einde van de 19de eeuw in Hoorn op Terschelling werkte, schreef aan taalonderzoeker J.W. Muller over het dagelijks taalgebruik op het eiland. Hij noemde de twee benamingen die bewoners gebruikten:
Ds. G.A. Wumkes (1897):
"op het Westeind des eilands heet hij kortweg: 'de toer'; op het Oosteind: 'de fjoertoer fan Skylje'"
De naam Brandaris was volgens Wumkes wel bekend, maar werd in gewone gesprekken veel minder gebruikt. In dezelfde brief schreef hij dat scheepsvolk op Terschelling voor het geven van licht doorgaans sprak over "vuren", niet over "branden". Hij noemde ook een stenen vuurhaard op een duin, de Anjesboede of fjoerboede, waarin in vroegere jaren 's nachts kolenvuur had gebrand.
De naam Brandaris werd op oude kaarten al in verschillende vormen geschreven, onder meer Brandarius en S. Brandaris. Hij wordt vaak met de heilige Brandaan verbonden. De taalkundige Muller onderzocht die verklaring in 1897, maar vond de herkomst niet afdoende bewezen.
Wat is nog te zien?
- De Brandaris aan de Brandarisstraat 2 in West-Terschelling, op de plaats van de toren uit 1594.
- De gedenkstenen in en aan de toren, waaronder de tekst voor de zeevarenden.
- De oude dorpsstraten, de haven en het zicht vanaf de zuidzijde van Terschelling, waar de toren boven het dorp uitsteekt.
- In Museum 't Behouden Huys: een middeleeuwse baksteen die mogelijk van de vroegere toren afkomstig is.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.