Frans den Heussen: wat hij vanaf Vlieland meemaakte in augustus 1666
In augustus 1666 woonde predikant Frans Esausz. den Heussen op Oost-Vlieland. Vanaf de duinen kon hij de schepen in het Vlie zien. De Engelse aanval op de koopvaarders en de verbranding van West-Terschelling beschreef hij in een boek dat in Amsterdam in 1667 werd gedrukt.
Moderne Nederlandse hertaling - de ochtend van 19 augustus
Op donderdagochtend 19 augustus kwamen mensen vroeg op de duinen. Daar zagen zij vijandelijke schepen naderen. De lucht was nevelig en eerst waren de schepen moeilijk te onderscheiden. Daarna bleken er oorlogsschepen, zeven of acht branders en kleinere vaartuigen tussen te varen. Zij bereikten het vaarwater bij Terschelling.
Men vermoedde dat de Engelsen een schip uit Husum hadden aangehouden en een Terschellinger loods hadden gedwongen hen door de vaargeul te brengen. De Engelse schepen lagen eerst bij Terschelling. Daarna gingen hun fregatten, branders, kitsen en sloepen met de vloed naar de oorlogsschepen en koopvaarders voor Vlieland.
Toen de vijandelijke schepen naderden, voeren enkele schepen uit de vaart op Guinea verder naar binnen, waar zij buiten bereik kwamen. Twee bewapende begeleidingsschepen boden weerstand. Vooral het schip van kapitein Adelaer weerde de aanvallers met kanonnen en wapens af. Maar de Engelsen stuurden branders tegen de schepen. De bemanning moest in sloepen het vuur ontvluchten. De boot van Adelaer sloeg om; hij en een deel van zijn matrozen verdronken.
Koopvaarders voor de Waddeneilanden rond 1660.
Een Vlielander schipper, Cornelis Jacobsz. Heldt, had geschut aan boord en hield de Engelsen met zijn bemanning tegen. Maar toen hij door een veel grotere macht werd ingesloten, moest ook hij met zijn mannen per boot wegkomen. Andere schepen sneden hun ankertouwen door. Ze dreven tegen elkaar, en het vuur sloeg van de ene romp op de andere over.
Mannen en vrouwen naar de oostpunt van Vlieland
De burgemeesters lieten met tromgeroffel omroepen dat mannen en vrouwen zich onmiddellijk met geweren, schoppen en spaden naar de oostpunt van het eiland moesten begeven. Zelfs verscheidene doopsgezinden verschenen met een musket om hun hals. Bij de Horn stonden ongeveer drie- tot vierhonderd inwoners in het zicht van de Engelse schepen.
De bestuurders vroegen aan de kapitein van een wachtschip één of twee bronzen kanonnen om een borstwering te maken. Hij gaf ze niet af, omdat hij ze zelf nodig had. De schutters plaatsten drie vaandels en bleven gewapend bijeen. Bestuurders beloofden dat er zo spoedig mogelijk soldaten van Texel zouden komen.
Ondertussen brandden de Engelsen de koopvaarders op de rede verder af. Toen de branders waren opgebruikt, voeren zij in kitsen en sloepen tussen de schepen en wierpen er handgranaten in. Volgens Den Heussen konden dertien of veertien, mogelijk meer, schepen naar het zuiden ontkomen.
Een oorlogsschip rond 1650.
De nacht: de Engelsen komen niet aan land
Bij de Sloot, de vaargeul naar het dorp, lagen kleinere schepen en een wachtschip. De bemanning van het wachtschip vluchtte naar het westen toen Engelse vaartuigen dichterbij kwamen. De Engelsen namen behalve dat schip ook loodsschuiten mee. Een turfschip uit Blokzijl en een boeier uit Enkhuizen liepen eveneens gevaar. Bewapende Vlielanders gingen deels te voet, deels per schuit de vijand tegemoet en schoten op de Engelse boten. Die trokken zich terug; beide schepen bleven behouden.
De Engelsen hadden een Friese boodschapper met zijn boot opgepakt die het vaarwater goed kende. Zij wilden hem gebruiken om op Vlieland aan land te komen. Een bui met harde wind, donder en regen maakte hun spullen nat. Bijna alles wat zij voor het gevecht nodig hadden, werd door het water getroffen.
Frans Esausz. den Heussen, Gedachtenisse van d’Engelsche Furie (1667); moderne hertaling.
Omstreeks tien uur 's avonds verkeerden wij nog in grote angst. Elk ogenblik verwachtten wij dat de vijand het eiland zou binnenvallen. De opgepakte schipper vertelde de Engelsen dat zij alleen bij hoogwater dicht bij het dorp konden komen. Zij moesten dan nog uren wachten voordat de eb en de terugtocht mogelijk waren. De soldaten zouden een uur moeten lopen en konden ondertussen worden aangevallen.
Wat er op 20 augustus gebeurde
De volgende ochtend verplaatste de Engelse aanval zich naar Terschelling. Den Heussen zat in zijn studeerkamer om een dankdienst voor het gespaarde Oost-Vlieland voor te bereiden, toen zijn vrouw hem toeriep dat West-Terschelling brandde. Zijn verslag noemt ook een weduwe die zich achter een zandheuvel verschool en van daaruit de soldaten het dorp zag binnentrekken. Hij beschreef een oude blinde man, een zieke vrouw en jonge mannen die de aanval probeerden te weerstaan.
Een dorpsstraat omstreeks 1650.
Na het vertrek van de Engelsen keerden gezinnen naar verwoeste huizen terug. De voorruimte van de kerk was door vuur beschadigd, maar de kerk zelf en de Brandaris bleven overeind. Sommige bewoners probeerden in de overgebleven bouwsels met planken en zeildoek een onderkomen voor de winter te maken.
De aanval op West-Terschelling
De brief van de eilandbewoners
Oorspronkelijke woorden uit 1667
In de oorspronkelijke tekst schrijft Den Heussen over het zicht vanaf de duinen:
Den Heussen schreef dat de lucht "de lucht wat dijsich" was.
Over de spanning op Vlieland schreef hij:
Den Heussen schreef dat zij in een "groote benauwtheyt" verkeerden.
Wat is nog te zien?
- De Brandaris en de Westerkerk in West-Terschelling.
- De haven en de oversteek tussen Terschelling en Harlingen.
- De oorspronkelijke druk van Den Heussen uit 1667 in de digitale boekencollectie.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.