De Lutine, 1799-1897: schipbreuk, goud en bergers
Dit verhaal volgt vooral de anonieme reisbeschrijving in De Belgische Illustratie uit 1881-1882. De schrijver beschrijft de ramp van 1799, latere bergingen en de zandduikers van zijn eigen tijd; het verhaal over Blanke Nelis komt uit latere publicaties.
Op Vlieland lieten oud-schippers Jan Folkerts Visser en Willem Blom in 1860 hun herinneringen aan de ramp vastleggen. Die staan bij de Lutine bij Vlieland in 1799.
Op de avond van 9 oktober 1799 liep het Britse oorlogsfregat Lutine op een zandbank tussen Terschelling en Vlieland. Er was storm, de zeegang was gevaarlijk en vrijwel alle opvarenden kwamen om. Het schip vervoerde goud- en zilverstaven en grote hoeveelheden muntgeld. Die lading moest over zee van Engeland naar het gebied van Hamburg worden gebracht.
De Lutine was oorspronkelijk een Frans fregat, in 1779 gebouwd. In 1793 kwam het in Britse handen. Tijdens de oorlog tussen Groot-Brittannië en de Bataafse Republiek werd het voor het kostbare transport ingezet. De bestemming van het geld en de mogelijkheid van een geheime militaire opdracht zijn later onderwerp van onderzoek geworden.
Een goudschip in de gesprekken van vissers
Wanneer de mannen aan de haven over oude strandingen spraken, kwam telkens de Lutine ter sprake. Het schip lag al tientallen jaren op de zeebodem, maar de verhalen over het geld bleven rondgaan. Ook in West-Terschelling werd het wrak een onderwerp voor de winteravonden.
De schrijver van "Een bezoek aan het eiland Terschelling", 1881-1882, aflevering VII:
Als de vissers van Terschelling op een winteravond samen in hun wachthuis zitten, is er haast altijd wel iemand die de naam Lutine noemt. Bij die naam denkt men hier aan een schat, net zoals men elders over kabouters of verborgen goud vertelt. Maar de Terschellingers hoeven geen schat te verzinnen: vlak voor hun kust ligt werkelijk een schip met goud- en zilverstaven en munten.
Er zijn al kostbaarheden boven water gebracht. Het schip is gelokaliseerd, en toch ligt een groot deel buiten bereik. Daarom houdt het gesprek nooit helemaal op. Met elke verandering van de zandbanken groeit de hoop dat men opnieuw bij het wrak kan komen. Laat ik vertellen wat van het schip en zijn lading wordt bericht; over sommige bijzonderheden is geen zekerheid.
"Geen wonder dan ook dat de kwinkslagen op de Lutine altijd gaarne gehoord worden"
De ochtend na de ramp
De Lutine voer op 9 oktober 1799 bij zwaar weer op de Buitengronden tussen Terschelling en Vlieland. Een latere vertelling zegt dat een scheepsklerk als enige levend aanspoelde op Vlieland. In het reisverslag van 1881-1882 wordt beschreven hoe hij daar verzorging kreeg en daarna naar Terschelling werd overgebracht.
Dezelfde schrijver vertelt in aflevering VII de overgeleverde geschiedenis van 1799:
Het schip zou vanuit Plymouth zijn vertrokken, met veel mensen en een kostbare lading aan boord. Op de Buitengronden volgde een schok. Er werd geprobeerd los te komen, maar de zee werd woest en sloeg over het dek. Mannen zochten een houvast op wrakhout. Slechts één man zou levend aan land zijn gekomen.
Die scheepsklerk werd volgens het verhaal op Vlieland verzorgd. Lange tijd vertelde hij niets over de kostbaarheden. Pas later, toen hij op Terschelling lag en zijn einde voelde naderen, zou hij over de bestemming en de goudlading hebben gesproken. Na zijn dood gingen op het eiland de verhalen en plannen rond. Hoe ieder dat nieuws destijds werkelijk ontving, is niet overgeleverd.
1800 en 1801: vissen naar goud en zilver
De strandvonder organiseerde de eerste berging. Met grote tangen en oesterbeugels grepen de bergers naar de lading op de zeebodem. In de opgave die in 1881-1882 werd gepubliceerd, staan voor 1800 en 1801:
- 58 goudstaven, samen 323 kilogram.
- 35 zilverstaven, samen 879 kilogram.
- 41.510 Spaanse zilveren piasters, ook Spaanse matten genoemd.
- 179 gouden dubloenen, 128 Franse louis d'or en andere grote en kleine munten.
- Een opgegeven totale waarde van 572.582 gulden.
De schrijver van het Lutine-verslag (1881-1882), aflevering VII:
Men begon niet met grote machines, maar met tangen en beugels. De strandvonder hield toezicht en de mannen haalden werkelijk goud en zilver tevoorschijn. Niet alleen de grote staven kwamen omhoog. De opgave bevat ook halve en kwart munten, kleinere dubloenen en guinjes. Iedere vondst maakte de verhalen over wat nog beneden lag geloofwaardiger.
De opgehaalde waarde was indrukwekkend. Toch bleef de zee het werk bepalen: het zand schoof heen en weer over de resten van het schip. De kans om op een bepaalde plek iets te vinden kon alweer verdwenen zijn zodra een nieuwe laag zand eroverheen kwam.
Dagenlang zilver schuren
De piasters die uit zee kwamen, waren donker aangeslagen. Op het eiland werd het zilver opgepoetst. De schrijver uit 1881-1882 ontmoette niet noodzakelijk zelf mensen die in 1800 aan de berging hadden gewerkt; hij schreef dat er op Terschelling nog herinneringen en verhalen over dat werk rondgingen.
Dezelfde schrijver, aflevering VII:
Het opgeviste zilver was zwart geworden. Men dacht dat het meer zou opbrengen wanneer het weer schoon blonk. Op Terschelling werd daarom dagen achtereen zilver geschuurd. Oude eilandbewoners wisten er later nog allerlei verhalen over te vertellen.
Het geborgen goud en zilver werd op wagens aangevoerd. Men rekende op bergloon en velen zagen de mogelijkheid van een fortuin voor zich. Maar het geld kwam niet eenvoudig bij iedereen terecht. Al snel hield de berging op, doordat het wrak opnieuw onder het zand verdween.
"Het zilvergeld was reeds zwart geworden en men meende dat het meer waarde had indien men het blank schuurde"
Bij de geschiedenis van strandjutten en strandvonderij komt ook de vraag aan bod wie recht had op wat uit een wrak werd gehaald.
Een visser die Blanke Nelis heette
Veel later vertelde men op het eiland over een visser met de bijnaam Blanke Nelis. Volgens een overlevering voer hij in het donker naar het wrak, haalde goud naar boven en verkocht het buiten de officiële berging om. Sommige versies noemen hem Nelis Doeksen, andere Kees Doeksen. Zijn naam en de omvang van zijn vondsten worden in de vertellingen verschillend weergegeven.
In de ene versie verkoopt hij zijn goud in Amsterdam en Harlingen. In een andere begint hij een winkel in goud en zilver in Leeuwarden. De verhalen geven hem het aanzien van iemand die met de schat een nieuw bestaan kreeg. Een bewaard processtuk of een veroordeling wegens deze nachtelijke tochten is niet bekend.
Ook andere namen komen voor bij de zoektochten naar goud, waaronder de Volendammers Sinte Pieter Salomons en Pieter Keuken. Wie vanuit de haven van West-Terschelling naar het wrak voer, moest rekening houden met het getij en de veranderende zandbanken.
Een wrak dat telkens onder het zand verdween
In 1814 kwamen volgens het oude verslag opnieuw klompen roest met ingesloten munten omhoog. Opperstrandvonder P. Eschauzier liet ze met tangen ophalen. Hij kreeg in 1821 van koning Willem I het exclusieve recht op verdere berging. Aanvankelijk moest de helft van de opbrengst aan de Nederlandse staat worden afgestaan; in 1823 werd het Nederlandse aandeel aan de Britse regering geschonken, die het doorgaf aan Lloyd's.
Pas in 1857 kwam opnieuw veel van het wrak bloot te liggen. Ingenieur L. Taurel zette helmduikers in. Zij konden alleen in de korte rustige perioden van het getij werken. Het fijne zand vulde hun kuilen vrijwel onmiddellijk. Toch werd tussen 1857 en 1860 voor 529.055 gulden geborgen, waaronder 41 goudstaven en 64 zilverstaven. De onderneming kon volgens de in 1881-1882 gepubliceerde opgave 136,5 procent uitkeren aan aandeelhouders. Daarna verdween het wrak weer onder het zand.
De anonieme verslaggever, aflevering VII, over de bergers en het zand:
De helmduikers moesten telkens wachten op rustig water. Ze groeven in heel fijn zand, maar voordat een kuil diep genoeg was, liep hij alweer vol. Toch kwamen er tussen 1857 en 1860 veel staven boven. Een deel van de opbrengst ging naar Lloyd's in Engeland. De Nederlandse bergingsmaatschappij betaalde zelf de grote kosten van de werkzaamheden.
Toen het wrak weer bedekt raakte, bedacht H.W. ter Meulen uit Bodegraven een andere aanpak. In plaats van al het zand weg te scheppen, wilde hij water onder druk in de bodem spuiten. Het zand moest zo dun worden dat een duiker erdoorheen kon zakken. Bij Terschelling werd de methode in 1870 beproefd; in 1877 daalde J. Vrouwes bij een proef in IJmuiden veel dieper in het zand.
Onder water, tussen zand en stroming
Dezelfde schrijver legt in aflevering VIII uit hoe het duiken in zand werkte:
Wie hoort dat een mens in zand wil duiken, lacht misschien. Maar ik heb de werkwijze leren kennen. Een stoompomp aan boord van de Antagonist perst water door een slang naar een koperen rooster met vele kleine gaatjes. Het zand wordt een bewegende pap. Een met lood verzwaarde zoekpijp kan daardoor diep in de bodem zakken.
Wanneer de pijp tegen hout of metaal stoot, voelen de mannen aan boord het contact. Aan de zoekpijp kan ook een elektrische verklikker zitten. Raakt hij met twee metalen punten hetzelfde geleidende voorwerp, dan klinkt boven water een bel. Pas daarna laat men de grote boor en de duiker zakken.
De zandduiker draagt een waterdicht pak en een koperen helm met kijkglazen. Zijn handen worden nat en kunnen koud worden. In de zandpap is het donker; hij zoekt met zijn handen. Volgens de beschrijving droeg hij met zijn lood samen ongeveer 226 kilogram. Duiker Vrouwes vond het draaggestel zo gemakkelijk dat hij er, zo werd verteld, in kon slapen.
Ik verwacht dat een lezer vraagt waarom al die werktuigen de schat dan nog niet hebben opgehaald. Het antwoord ligt voor een groot deel in de ondiepte. Jarenlang konden de schepen bij het wrak niet goed ankeren. De zee stond er te laag en de branding kon het werkvlot en de stoomboot in gevaar brengen. Daar komt bij dat het publiek volgens mij veel belangstelling heeft zolang een uitvinding nieuw is, maar minder geduld toont wanneer men jaren moet wachten zonder direct voordeel. De laatste peilingen geven mij opnieuw hoop, omdat er vanuit het zuidoosten zand van de Lutinebank lijkt te verdwijnen.
Om de deining op te vangen, ontwierpen de bergers een werkvlot met luchtketels en zware ballasten op de zeebodem. De stoomboot leverde de waterdruk; het vlot bleef zo rustig mogelijk terwijl de duiker beneden werkte. Bij sterke branding kon de gehele onderneming dagenlang niet bij het wrak komen.
De klok van het schip en de laatste bergingen
Op 17 juli 1858 werd de scheepsklok boven water gehaald. Zij kwam bij verzekeringsbedrijf Lloyd's in Londen terecht. Daar werd zij gebruikt om belangrijk nieuws over schepen bekend te maken: eenmaal luiden voor slecht nieuws, tweemaal voor goed nieuws. De klok hangt nog altijd in het Lloyd's-gebouw.
In de jaren 1894-1897 werden opnieuw bergingspogingen ondernomen. Het Rijksmuseum bewaart een archief over deze zoektochten, met technische gegevens, tekeningen en foto's van het werk.
Een oudere ruzie over aangespoelde goederen
De goudverhalen sluiten aan bij een veel oudere strijd over strandvondsten. In 1531 werd geklaagd dat Terschellingers aangespoelde goederen liever zelf hielden en aan elkaar verkochten dan ze aan de landsheer af te dragen. Sommige goederen zouden ze zelfs liever weer laten wegdrijven. De voorwerpen vertegenwoordigen in deze klacht een geldwaarde, terwijl de eilanders het zware bergingswerk moesten verrichten.
In de 16de eeuw liet Cornelis van Zevenbergen een plakkaat uitvaardigen: bewoners moesten aangespoelde en opgeviste goederen bij de drossaard aangeven. Het oorspronkelijke stuk bestaat nog in het Nationaal Archief. Ook een latere ordonnantie over strandvonderij en verklaringen uit 1605 over tien procent van de opbrengst zijn bewaard gebleven.
Wat is nog zichtbaar?
- De Brandaris en de haven van West-Terschelling, vanwaar bergers en vissers naar de buitengronden voeren.
- Het zeegebied tussen Terschelling en Vlieland, waar de Westergronden en de zandbanken voortdurend veranderen.
- De scheepsklok van de Lutine in het Lloyd's-gebouw in Londen.
- De museale presentatie over de Lutine in Museum 't Behouden Huys op Terschelling.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.