De Lutine bij Vlieland in 1799
De ramp vond plaats in 1799. Deze pagina gebruikt onder meer F. Allans beschrijving uit 1857, een krantenbericht uit oktober 1799 en herinneringen die Jan Folkerts Visser en Willem Blom in 1860 lieten vastleggen.
De herinneringen van Visser en Blom uit 1860 vormen het Vlielandse deel van dit verhaal. De latere Lutinebergers, zandduikers en Blanke Nelis op Terschelling, 1800-1897 zijn afzonderlijk beschreven.
Op 9 oktober 1799 vertrok de Lutine met goud en zilver uit Engeland. In de stormnacht liep het fregat vast bij Vlieland.
Een Britse fregat met geld voor Hamburg
De Lutine was een Frans fregat uit 1779 dat tijdens de Franse Revolutie in Britse handen kwam. In oktober 1799 kreeg het schip een bijzondere lading. Het vervoerde ongemunt goud en zilver en passagiers vanuit Great Yarmouth naar de handelsstad Hamburg, waar kooplieden dringend behoefte hadden aan contant geld en krediet.
Volgens het in The Times van 11 oktober 1799 aangehaalde bericht was het fregat op 9 oktober uit Yarmouth vertrokken. Het was een gevaarlijke reis: Engeland en Frankrijk waren in oorlog, schepen voeren gewapend en in de Noordzee konden stormen snel opkomen. Tussen Vlieland en Terschelling lag bovendien een gebied met zandbanken en sterk stromend water.
De nacht van 9 op 10 oktober
In de stormnacht van 9 op 10 oktober 1799 liep de Lutine op de Westergronden vast. Het schip brak en verdween in de golven. Bijna iedereen aan boord kwam om: ongeveer 270 mensen.
Er kwam al snel bericht over vuur- of noodsignalen van een schip bij de gronden. Op 14 maart 1860 vertelde de tachtigjarige oud-schipper Jan Folkerts Visser tegenover de Vlielandse burgemeester over een sloep met twintig mannen van een Engels oorlogsschip. Die mannen hadden bij de gronden vuurpijlen gezien en berichtten dat een schip in nood was. Willem Blom, toen 74 jaar, vertelde in dezelfde verklaring dat hij op 11 oktober 1799 bij de begrafenis van de gezagvoerder van de Lutine en twee officieren was geweest. Hij herinnerde zich dat later nog meer lichamen aanspoelden. Visser en Blom zetten hun namen onder de akte, evenals burgemeester L. Zunderdorp.
Doden, lading en berging
Op de eilanden werden slachtoffers gevonden en moesten stoffelijke resten worden geborgen en begraven. Daarna volgde de zoektocht naar het goud en zilver. Duikers, vissers en bergers probeerden in de loop van de jaren een deel van de kostbare lading op te halen. De plek van het wrak was door stroming en zand moeilijk te onderzoeken.
In de 19de eeuw werden duiktoestellen en nieuwe bergingsmethoden ingezet. Een aanzienlijk deel van het edelmetaal werd uiteindelijk geborgen, maar het wrak bleef onderwerp van nieuwe plannen. F. Allan beschreef in 1857 pogingen met een duikerklok.
Herinneringen en voorwerpen
Een koperen huidplaat van de Lutine, met een ingeslagen stempel uit januari 1779, behoort tot de collectie van het Fries Scheepvaart Museum. Ook zijn er voorwerpen van bergingen in latere collecties terechtgekomen.
Het eiland had in 1799 geen grote zeehaven waar zo'n fregat veilig kon binnenlopen. De vaargeulen lagen buiten de dorpshaven, tussen banken waar een schip bij storm weinig ruimte had om te manoeuvreren. De nachtelijke stranding kostte het leven aan vrijwel alle opvarenden.
Wat is nog te zien?
- De Westergronden en de vaarwateren tussen Vlieland en Terschelling, waar het schip verging.
- Een koperen huidplaat uit het wrak in de collectie van het Fries Scheepvaart Museum.
- Kaarten, voorwerpen en verhalen over de Lutine in Museum Tromp's Huys.
- Een herinneringssteen aan de gezagvoerder Lancelott Skynner op het kerkhof van Oost-Vlieland (een latere gedenksteen).
De gebeurtenissen behoren tot Vlieland in de 18de eeuw.
Verhalen uit dezelfde periode
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Vlieland
Vlieland in andere perioden
- Vlieland: geschiedenis 1500-1900
- Vlieland 16de eeuw
- Vlieland 17de eeuw
- Vlieland 18de eeuw
- Vlieland 19de eeuw
Online bronnen
- Fries Scheepvaart Museum, koperen huidplaat van de Lutine
- Reformatorisch Dagblad (1980), verslag met aangehaalde verklaring uit 1860 over de Lutine
- Historisch verslag in The Times, 11 oktober 1799, besproken in artikel
- F. Allan, Het eiland Vlieland en zijne bewoners (1857), volledige brontekst
- Monumenten in Nederland: Vlieland, gebouwen en dorpsgezicht
- Museum Tromp's Huys, collectie en geschiedenis
- Jan Folkerts Visser en Willem Blom, verklaringen van 14 maart 1860; afgedrukt in 1980
- Fries Scheepvaart Museum, koperen huidplaat Lutine met historische context
- Monumenten in Nederland: Fryslân (2000), monumenten Vlieland
Bronnen
Verantwoording
De verklaringen van Visser en Blom dateren uit 1860 en zijn bekend via een publicatie uit 1980. Het gaat om herinneringen, niet om een ter plaatse in 1799 geschreven dagboek. Allan noemt ten onrechte augustus als rampmaand.
De tekst volgt de genoemde historische beschrijvingen en publicaties. De waarnemingen en oordelen blijven toegeschreven aan de betreffende schrijver; een terugblik op een oudere gebeurtenis is geen ooggetuigenverslag van die gebeurtenis.
De gedrukte herinnering van oud-schipper Visser, het krantenbericht uit 1799 en de latere bergingsverslagen zijn verschillende soorten bronnen: zij beschrijven niet dezelfde gebeurtenis vanaf hetzelfde moment.
De verklaringen van Visser en Blom werden in 1860, ruim zestig jaar na de ramp, opgetekend en zijn hier via een latere krantenpublicatie gebruikt. Allan dateert de ramp ten onrechte in augustus 1799; de gebeurtenis is hier op oktober 1799 gedateerd op grond van het oorspronkelijke krantenbericht.
De opgegeven aantallen opvarenden en slachtoffers verschillen per publicatie; het dodental is daarom afgerond.