Toen en Toen ..
ZoekenHet verhaal van Friesland

Eynte Harmensz en Jantje Prangers, 1807–1808

De 25-jarige Eynte Harmensz woonde op Vlieland en was varensgezel. In februari 1807 vermoordde hij de weduwe Jantje Prangers. Op 13 april 1808 werd hij op het eiland geradbraakt.

Jantje, ook Jannetje genoemd, was de weduwe van Volkert Aatses Koudenburg. Zij hield zelf een herberg. Haar zoon Coert Smit hield eveneens een logement op Vlieland. Eynte had nauwelijks bezit. Hij kwam bij Jantje om een drinkschuld af te lossen en weer jenever te drinken.

Spek en scheepstouw gestolen, 1806

Schepenen van Vlieland, 1807 — in modern Nederlands:

Eynte Harmens was ongeveer vijfentwintig jaar oud, had het laatst op Vlieland gewoond en zat daar gevangen. Hij had de beschuldigingen tegenover de schepenen eerst ontkend, maar later volledig en vrijwillig bekend. De schepenen hadden ook vastgesteld wat er was gebeurd.

Op een zaterdag in de herfst van 1806 had hij samen met Klaas Siebes, die eerder met hem voor de schepenen gevangen had gezeten, een stuk spek en een wil- of wrijftouw gestolen. Die lagen op het kaagschip van Tjeerd Volkerts Koudenburg op het Pierveld. Op dezelfde dag stalen zij ook een stuk ankertouw van het kaagschip van Cornelis Cornelisz Snor, dat eveneens op het Pierveld lag.

De twee waren naar de kaagschepen gevaren met de werrij, de kleine boot van het recherchejacht. Op dat jacht bevonden zij zich allebei als wachters. Met de gestolen goederen gingen zij aan land. Ze braadden het spek en aten het op. Het wrijftouw en het ankertouw verkochten ze op Vlieland voor iets meer dan drie gulden. Ieder kreeg elf stuivers. Samen kochten en dronken ze voor tien stuivers jenever. Het overgebleven geld hadden ze rondgestrooid of verloren.

Omstreeks Sint-Nicolaas van datzelfde jaar stal Eynte een touw dat vijfentwintig tot dertig pond woog. Het lag op de vischaak van Douwe Jans Visser op het Pierveld. Nog diezelfde nacht verkocht hij het touw op Vlieland voor dertig stuivers. Eynte erkende volledig dat hij zich met deze diefstallen had misdragen en daarvoor straf verdiende. Hij kon niets ter verontschuldiging aanvoeren.

Herberg, vriendin en ouders, 25 februari 1807

Schepenen van Vlieland, 1807 — in modern Nederlands:

Op de avond van 25 februari 1807 was Eynte van acht uur tot ruim half tien bij een herbergier op Vlieland geweest. Tegenover de schepenen had hij de naam van die herbergier genoemd. Daar had hij drie glazen jenever gedronken.

Tussen half tien en tien uur ging hij naar zijn vriendin. Daar dronk hij koffie. Hij meende dat hij er tot tien uur was gebleven, maar hij kon zich een uur hebben vergist; het kon dus ook elf uur zijn geweest. Vervolgens ging hij meteen naar het huis van zijn ouders. Daar bleef hij ongeveer een half uur.

Daarna ging hij naar Jantje Prangers, de weduwe van Volkert Aatses Koudenburg, die ook op Vlieland woonde. Hij zei dat hij haar veertien stuivers wilde betalen die hij haar nog schuldig was en bij haar jenever wilde drinken. Jantje hing over haar deur toen hij bij haar huis kwam. Zij liet hem binnen.

De Dorpsstraat op Vlieland rond 1875.
De Dorpsstraat op Vlieland rond 1875.

Geschreeuw, wurging en een klinkersteen

Schepenen van Vlieland, 1807 — in modern Nederlands:

Volgens Eynte verlangde Jantje meer geld dan hij haar schuldig was. Daardoor ontstond onenigheid. Hij viel haar aan en worstelde met haar. Zij verzette zich en schreeuwde. Om haar het schreeuwen te beletten, kneep hij haar hals dicht. Tijdens de worsteling sloeg hij haar met zijn hand, waardoor zij buiten kennis raakte.

Hij ging naar buiten en pakte een klinkersteen van de straat. Die steen werd hem later voor het gerecht getoond en door hem herkend. Hij ging ermee terug naar binnen en sloeg Jantje ermee op het hoofd. In zijn bekentenis stond dat hij haar daarmee had doodgeslagen. Hij wierp de steen bij het lichaam op de grond. Ook daarna kneep hij haar nog met zijn handen de hals dicht en wurgde haar.

Een geleende bijl en het geld uit het kabinet

Schepenen van Vlieland, 1807 — in modern Nederlands:

Eynte ging opnieuw naar buiten. Bij een van zijn naaste verwanten, die vlak bij Jantje woonde, haalde hij een bijl. Ook die bijl werd hem voor het gerecht getoond en door hem herkend. Hij keerde ermee terug naar Jantjes huis en hakte het kabinet open.

Uit die kast stal hij achtendertig gulden aan groot geld. Bovendien nam hij vier dubbeltjes, een stuiver en een hoeveelheid duiten mee. Dit kleinere geld werd samen op twee gulden en negen stuivers gesteld.

Hij verliet het huis. Een klein deel van het geld begroef hij in de aarde. Van het overige kocht hij goederen; een deel hield hij nog onuitgegeven in zijn zak.

Hij bekende dat hij alleen doordat hij geld nodig had op het idee was gekomen Jantje te bestelen. Door de tegenstand die zij bood, was hij als razend geworden en op het idee gekomen haar te vermoorden.

Het lichaam gevonden, 26 februari 1807

In de ochtend van 26 februari waarschuwde Coert Smit baljuw Heertje Pon dat zijn moeder vermoord in haar huis lag. Haar hoofd was zwaar bebloed; in de kamer was een kast opengehakt. Eynte bleef erbij toen de familie het huis liet openen.

Schepenen van Vlieland, 1807 — in modern Nederlands:

Toen de familie Jantjes deur liet openen omdat het huis gesloten bleef, had Eynte de verregaande stoutheid gehad aanwezig te blijven. Hij had zelf aan een van de vensters getrokken. Hij bekeek het zwaar mishandelde dode lichaam en de andere verschrikkelijke omstandigheden alsof hij er toevallig bij was.

Heertje Pon verbood schippers het eiland te verlaten voordat hun schip was doorzocht. De schepenen lieten alle huizen onderzoeken. Winkeliers en bakkers moesten melden wanneer iemand opvallend veel geld had. Passagiers mochten alleen van het eiland worden vervoerd met een toestemmingsbiljet dat de secretaris had ondertekend.

Bericht gedateerd 26 februari 1807, afgedrukt door W. F. Noordberg in 1934 — oorspronkelijke woorden:

“Winkeliers en bakkers worden ernstig aangemaand, mededeeling te doen wanneer zij bij dezen of gene een ruimte van geld zouden waarnemen.”

De lijkschouwing

De chirurgijn Ph. Heydelman onderzocht Jantjes lichaam met toestemming van de familie en in aanwezigheid van het gerecht en de familie. Hij nam de schedelkap af en opende de borst. Hij stelde vast dat zij door wurging of het dichtknijpen van de keel was gestorven.

Een woning rond 1850.
Een woning rond 1850.

Eynte beschikte na de moord over meer geld dan men van hem gewend was. Dat maakte hem verdacht.

Een nieuwe hoed en jenever bij Boas Mittemeyer

De eerste verhoren leverden geen dader op. Daarna werden de mannen ouder dan vijftien jaar opnieuw ondervraagd.

Pieter Vliegop, verklaring van 5 maart 1807 — in modern Nederlands:

Pieter Vliegop verklaarde op 5 maart dat hij en zijn zoon Eynte op de ochtend van 26 februari omstreeks vier uur op de Horn hadden ontmoet. Het was hun opgevallen dat hij geen halsdoek droeg en een nieuwe hoed op had.

Ze gingen samen naar het dorp en maakten Boas Mittemeyer junior wakker. Daar dronken ze twee glaasjes jenever. Eynte Harmens betaalde die.

Bekentenis en doodvonnis, 16 augustus 1807

Schepenen van Vlieland, 1807 — in modern Nederlands:

Eynte moest bekennen dat hij zich schuldig had gemaakt aan het wreed en opzettelijk mishandelen en vermoorden van een oude, weerloze vrouw in haar eigen huis, midden in de nacht, met het doel haar te bestelen. Daarna waren gewelddadige braak en diefstal gevolgd. Hij kon daartegen niets ter verontschuldiging aanvoeren dan dat hij onder invloed en half dronken was geweest. Hij vroeg om een genadige uitspraak.

Wat hij had gedaan en bekend, waren zaken met zeer slechte en gevaarlijke gevolgen: herhaalde diefstallen, een afschuwelijke moord op een oude en weerloze vrouw in haar eigen huis in de nacht, gevolgd door gewelddadige braak en diefstal. Daarmee had hij zijn leven verbeurd. In een land met goede rechtspraak konden zulke misdaden niet worden geduld. Ze moesten met de uiterste strengheid worden bestraft om anderen af te schrikken en tot voorbeeld te dienen.

De schepenen van Vlieland hadden alles wat voor de zaak van belang was uitvoerig besproken, nagegaan en overwogen. Zij hadden advies ingewonnen bij twee onafhankelijke rechtsgeleerden. Rechtsprekend in naam van de koning veroordeelden zij Eynte om naar de plaats te worden gebracht waar op het eiland gewoonlijk de strafvonnissen werden uitgevoerd. Daar moest de scherprechter hem op een kruis vastbinden en hem van onderen naar boven radbraken totdat hij stierf.

Eynte werd ook veroordeeld in de kosten van de rechtszaak, waarvan het bedrag door de schepenen zou worden vastgesteld en zo nodig gematigd. Het vonnis was vastgesteld op 16 augustus 1807 en werd uitgesproken op 13 april 1808. Het was ondertekend door A. Blom, secretaris.

Bij radbraken werd een vastgebonden veroordeelde door slagen op de ledematen ter dood gebracht. ‘Van onderen op’ betekende dat de scherprechter bij de onderste ledematen moest beginnen. Het vonnis werd uitgesproken in naam van koning Lodewijk Napoleon.

Geen gratie, 22 januari 1808

Het gratieverzoek werd op 22 januari 1808 afgewezen. Het Hoog Nationaal Gerechtshof adviseerde unaniem tegen gratie; de minister was eveneens tegen. Volgens het koninklijk decreet van 12 januari 1808 gold het verzoek dan als afgewezen zonder dat koning Lodewijk Napoleon daar persoonlijk over hoefde te beslissen.

Openbaar radbraken, 13 april 1808

Op 13 april 1808 werd het vonnis uitgevoerd op een schavot in de tuin achter het raadhuis. Het was een openbare terechtstelling. Een beroepsscherprechter kwam daarvoor van het vasteland. Omdat Eynte nauwelijks bezit had, betaalde de eilandkas zijn gevangenschap, de bouw van het schavot en de overkomst van de beul. De plaatselijke rechters spraken het vonnis uit; de scherprechter voerde het uit.

Dit was de laatste terechtstelling die op Vlieland plaatsvond.

W. F. Noordberg, 1934 — in modern Nederlands:

Een bejaarde Vlielandse vertelde dat haar grootmoeder als jong meisje deze terechtstelling had bijgewoond. Er werd ook verteld dat Eynte vóór de uitvoering met hulp van buiten was ontsnapt. Hij zou te paard zijn achtervolgd en opnieuw zijn gegrepen.

De duinkaap bij Oost-Vlieland rond 1900.
De duinkaap bij Oost-Vlieland rond 1900.

Wat is nog te zien?

  • Het dorpshart van Oost-Vlieland waar het raadhuis stond.
  • Het huidige raadhuis uit 1855, dat het eerdere gebouw verving; het is niet het raadhuis van het vonnis uit 1807.
  • De Dorpsstraat en de route in westelijke richting naar de Vliehors.
  • Documentatie over de geschiedenis van het dorp in Museum Tromp's Huys.

Meer over het gewone eilandleven in deze periode staat bij Vlieland in de 19de eeuw.

Verhalen uit dezelfde periode

Rechtspraak en verwante zaken

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.

Kaart van Vlieland

Werk aan de dijk rond 1800.
Een brievenbesteller rond 1870.
Kinderspel rond 1860.
Kleding rond 1850.
Een woning rond 1800.

Vlieland in andere perioden

Online bronnen

Bronnen

F. Allan, Het eiland Vlieland en zijne bewoners (1857).

Sibo van Ruller, Genade voor recht (1987), p. 29, bijlage 1 en p. 267.

Het schouwverslag noemt als doodsoorzaak “door middel van wurging of toeknijping der keel”. Het vonnis schreef een kruis en radbraken van onderen op voor.

W. F. Noordberg, ‘Van de Eilanden. Uit de Oude Tijd. Executie van Crimineele Justitie te Vlieland’, Nieuwe Harlinger Courant, 5 januari 1934, tweede blad, p. 1. Met afdruk van het vonnis, de verklaring van Pieter Vliegop en het bericht van 26 februari 1807.

Leeuwarder Courant, 4 mei 1979, p. 27: ‘Laatste doodvonnis op Vlieland. Hoe Eynte Harmens geradbraakt werd’. Met zijn beroep en eilandafkomst.

Verantwoording

Het vonnis en Vliegops verklaring zijn volledig hertaald naar de krantenafdruk van 1934; naam, datum en plaats van de ontmoeting zijn daarop gecorrigeerd, terwijl beroep en eilandafkomst in het bericht van 1979 staan. Koudenburg is de naam van Jantjes overleden man; de oorspronkelijke processtukken zijn niet zelfstandig gelezen, het verhaal over ontsnapping en toeschouwster is een latere overlevering, een publieksaantal is niet gevonden.

Aanvullende bronnen

Nieuwsblad van het Noorden, 3 januari 1980, Noorder Rondblik: verdenking door opvallend geldbezit; voor het bedrag is de vonnisafdruk uit 1934 gevolgd.