Vlieland in de 19de eeuw
Vlieland in de 19de eeuw: postruiters, loodsen, school, armenzorg en het dagelijks leven. F. Allan beschreef het eiland in 1857; schoolmeester J. Kooij schreef zijn Vlielandse dialecttekst in 1870, gepubliceerd door Johan Winkler in 1874.
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
In 1857 beschreef F. Allan hoe het leven op Vlieland verliep. De post kwam per boot en te paard, kinderen speelden met scheepjes.
Een roofmoord in Oost-Vlieland, 1807
Op 26 februari 1807 werd de weduwe Jantje Prangers dood in haar huis gevonden. Haar kabinet was opengebroken en geld was verdwenen. Het eilander bestuur verbood schepen te vertrekken voordat ze waren doorzocht. De chirurgijn onderzocht het lichaam; daarna werden eilanders verhoord. Eynte Harmensz werd verdacht en bekende. Het verhaal van de roofmoord op Jantje Prangers beschrijft het onderzoek, zijn verklaring en de terechtstelling in 1808.
Stormvloed en havenwerken
De stormvloed van februari 1825 richtte schade aan in Oost-Vlieland. In de jaren daarna liet men een nieuwe haven en waterkering aanleggen. De haven was in 1829 gereed. Aan de zuidkant werd in 1826 een zeedijk van ongeveer 725 meter gelegd. Tussen 1832 en 1838 werkte men aan de bescherming van de oever. De scheepvaart had ondertussen last van een zandplaat voor de haveningang en een ondieper wordende vaargeul.
In de winters van 1834, 1835 en 1836 stoof zoveel zand dat stukken begroeid terrein onder de duinen verdwenen. Het helmgras hield op andere plaatsen zand vast. Het planten en beschermen ervan maakte deel uit van het werk tegen verstuiving. Eerder was het westelijke dorp al in zee verdwenen; op de pagina over West-Vlieland staat hoe dat was gegaan.
Een dorp van rode baksteen
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Oost-Vlieland had ongeveer 120 huizen en een brede hoofdstraat met bomen langs de weg. De meeste huizen waren van rode baksteen. Een belangrijke waterput aan de rand van het dorp leverde drinkwater. Ook in de Dorpsstraat lagen brandputten. De in 1839 gebouwde school werd doorgaans bezocht door ongeveer 120 kinderen van vier tot veertien jaar. Hij beschreef ook het kerkhof, de armenzorg en oude begrafenisgewoonten. Voor arme schipbreukelingen lagen in het Armhuis hemden en andere kledingstukken gereed, voor 24 mensen.
De post reist over de Vliehors
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Sinds januari 1857 wordt een nieuwe postroute gebruikt. Om tien uur in de ochtend vertrok een ruiter uit Oost-Vlieland naar de Vliehors. Vanaf Texel kwam per boot de post naar de westkant van het eiland. De ruiter nam de brieven en kranten over en bereikte Oost-Vlieland om ongeveer drie uur in de middag.
Voor Terschelling was er een aanvullende verbinding. De Terschellinger postschuit probeerde voor tien uur aan te komen en vertrok nadat de Vlielandse post was binnengebracht. Een postloper droeg de postzakken tussen het kantoor en de haven. Zo konden nieuwsbladen en brieven die de vorige avond nog in Amsterdam waren afgegeven, al de volgende middag op Vlieland terechtkomen.
Kinderen, zeemannen en begrafenissen
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Over het spel van de kinderen:
"Ieder jongen heeft een scheepje, om des zomers aan de zuidzijde des eilands, op de Waard, als het hoog water is, te zeilen."
Hij vertelde dat de jongens hun bootjes bij hoogwater op de Waard aan de zuidkant lieten varen. Zwemmen kwam naar zijn zeggen veel minder voor. Hij beschreef daarnaast het nachtlampje dat brandde bij een overledene, en de gewoonte dat bekenden zonder afzonderlijke uitnodiging meegingen naar de begrafenis.
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Jonge eilanders gaan graag met de kledingmode mee. Verloofden ontmoeten elkaar vaak in de nacht.
De loodsen ontmoetten geregeld buitenlandse schippers. In de armenzorg en het onderwijs veranderde het dorp in de 19de eeuw. Het nieuwe raadhuis werd in 1855 aanbesteed voor 2.220 gulden aan aannemer P. Pronk uit Texel. De oude gevelsteen van 1598 bleef als herinnering aan het vroegere bestuur aanwezig.
De winter moest al vóór de winter worden voorbereid
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Niet alleen voedsel, maar ook kledingstoffen en brandstof moeten meestal van buiten het eiland komen. Veel werd uit Harlingen aangevoerd of door Vlielandse schippers zelf gehaald. De gezinnen moesten hun voorraden vooraf verzamelen: bij strenge vorst, ijs of een aanhoudende winter kon de verbinding met het vasteland lange tijd wegvallen.
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Op de zuidelijke Waard lagen mosselbanken die voor eigen gebruik belangrijk waren. Vooral in de winter aten eilanders van die mosselen. Allan herinnert eraan dat die voor arme bewoners in eerdere tijden zelfs noodzakelijk waren geweest. In de duinen werden konijnen vooral in het koude seizoen met netten, strikken en geweren gevangen; het vlees bleef doorgaans op het eiland, maar de vellen werden verkocht of uitgevoerd. Seizoenen, voedsel en wintervoorraden op Vlieland beschrijft ook het zomerhooi, de aardappelteelt en de zomerputten.
Water dragen van de vroege ochtend tot de late avond
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Aan de westkant van het dorp, tegen de duinen, kende Allan een put die water leverde dat even goed was als regenwater. In de zomer gingen waterdragers van de vroege ochtend tot de avond heen en weer. Een grote put bij de duinen kon een voorraad voor 1600 mensen bevatten; midden in de Groote Straat waren bovendien drie brandputten. De armenadministratie onderhield alle putten. Ieder gezin betaalde daarvoor dertig cent per jaar.
Rond het dorp liggen tuintjes met groenten, peulvruchten en bloemen. Op ontgonnen duingrond werden vanaf 1843 in toenemende mate aardappelen geteeld, die hij uitstekend vond. Het eiland hield in 1856 ongeveer veertig koeien en andere runderen, twaalf paarden, acht schapen en veertig geiten. Hooi voor het vee moest grotendeels van buiten worden aangevoerd. Het dorp, de school, armenzorg en de dagelijkse gewoonten gaat nader in op de bewoners en hun huizen.
Zand, duinen en de oude wegen naar de Hors
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Oudere eilanders herinnerden zich een tijd dat veel van de Hors met duinen en groene valleien was bedekt. In de zomer werd daar hooi gehaald, maar door de lange afstand en ongebaande wegen kon per dag slechts één wagenvracht naar Oost-Vlieland worden gebracht. Allan vermeldt ook dat de stormen in 1834, 1835 en 1836 de groene delen van sommige duinvalleien onder zand bedolven.
Om de duinen vast te leggen, werd helm geplant met stro en dunne takken. Aan de noord- en oostkust waren in de jaren vóór 1857 rijswerken of zinkstukken aangelegd. Allan vond dat de strandwerken resultaat opleverden: bij sommige hoofden was het strand hoger en breder geworden. Duinverstuiving, stormvloeden en veranderend land behandelt ook de storm van 3 februari 1825 en het vroegere West-Vlieland.
Het leven van vrouwen, mannen en kinderen
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
De eilanders bieden bezoekers gemakkelijk iets van hun eenvoudige maaltijd aan. Hij vond hun gedrag over het algemeen vriendelijk en behulpzaam. Jongeren droegen graag fraaie kleding en volgden de mode, ook al lag het eiland ver van de steden. Jongens speelden met kleine bootjes die zij op de zuidelijke Waard bij hoogwater lieten varen. Zwemmen werd ondanks het latere werk op zee nauwelijks gedaan.
Bij een overlijden bleef er volgens de beschreven gewoonte een nachtlampje branden in de kamer waar het lichaam lag. Bekenden kwamen gedurende de dagen vóór de begrafenis hun medeleven betuigen. Niemand hoefde apart te worden uitgenodigd om mee te lopen naar het graf; op de begrafenisdag ging wie dat wilde naar het sterfhuis. De vrouwen waren daarbij gesluierd.
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Verliefde of verloofde paren komen vaak juist in de nacht samen. Hij schreef dat jongemannen volgens zijn oordeel hun vriendin niet verlieten wanneer het tot een huwelijk moest komen, ook als er weinig inkomen was.
De taal die Kooij in 1870 opschreef
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Op Vlieland verdwijnt vaak de h waar die in het gewone Nederlands staat, terwijl mensen de h ook toevoegen waar die niet thuishoort. Daarnaast worden woorden gebruikt als taat voor vader, mem voor moeder en beitje voor een pasgeboren kind. De oudere eilanders spraken naar zijn oordeel langzamer en slepender dan de jongeren.
Hoofdonderwijzer J. Kooij gaf in oktober 1870 aan Johan Winkler een volledig verhaal in de eilandtaal. Zijn dialecttekst van de verloren zoon verscheen in 1874. Dit is het eigen taalwerk van de schoolmeester; Allans beschrijving uit 1857 was mede door zijn informatie tot stand gekomen. De woorden en zinnen die Kooij in 1870 in het Vlielands opschreef zijn afzonderlijk behandeld.
Postschipper, ruiter en postloper, 1857
Het oude postveerhuis in de duinen was in 1838 naar een andere plaats overgebracht door de veranderende ligging van het zand. Vroeger woonde er een schipper met zijn gezin die bij hoog water, vaak in de nacht, naar Texel zeilde. De postregeling werd in januari 1857 veranderd. Een schipper uit De Cocksdorp vervoerde de zakken per boot, de postillon haalde ze te paard van de Hors en een postloper verzorgde de verbinding tussen het dorpskantoor en de Terschellinger schuit.
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Er is een reddingsloods bij het postveerhuis en een tweede in het dorp. Voor vierentwintig arme schipbreukelingen lag in het Armhuis kleding gereed. Een oude doopsgezinde kerk werd gebruikt als magazijn voor het loodswezen. Postroutes, loodsboot, vaargeulen en reddingen in 1857 geeft de tijden en plaatsen van de beschreven verbindingen.
Wat is nog te zien?
- De Dorpsstraat met de hoofdstructuur van het 19de-eeuwse dorp.
- Het raadhuis uit 1855 en de oudere gevelsteen.
- De Nicolaaskerk, het Armhuis en grafstenen op het kerkhof.
- Museum Tromp's Huys met schilderijen, kaarten en een historisch wooninterieur.
- De haven en de waterkering aan de zuidkant van Oost-Vlieland.
Verhalen uit dezelfde periode
Rechtspraak en verwante zaken
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Vlieland
Vlieland in andere perioden
Dagelijks leven op Vlieland in de 19de eeuw
- Vlieland 1857 - seizoenen, voedsel, drinkwater en wintervoorraad
- Vlieland 1857 - dorpsstraat, woningen, school, armenzorg en gewoonten
- Vlieland 1857 - post, loodsen, haven, schipbreuk en redding
- Vlieland 1857 - duinen, zandverstuiving, stormvloed en landverlies
- Vlieland 1870 - schoolmeester J. Kooij en het Vlielandse dialect
Online bronnen
- F. Allan, Het eiland Vlieland en zijne bewoners (1857), volledige brontekst
- Monumenten in Nederland: Vlieland, gebouwen en dorpsgezicht
- Protestantse Gemeente Vlieland, geschiedenis kerkgebouw
- Alex Ritsema, Vlieland en de roofmoord van 1807, met citaten uit gerechtelijke stukken
- Gemeente Vlieland, gemeentearchief en gedigitaliseerde registers
- Museum Tromp's Huys, collectie en geschiedenis
- Monumenten in Nederland: Fryslân (2000), monumenten Vlieland
- Archief van de gemeente Vlieland: gedigitaliseerde raadsnotulen, registers en kerkarchief
- J. Kooij, Vlielandse dialecttekst (1870), gepubliceerd door Johan Winkler (1874)
Bronnen
F. Allan, Het eiland Vlieland en zijne bewoners (1857).
Johan Winkler (1874), de Vlielandse tekst van J. Kooij uit 1870.
Verantwoording
F. Allan publiceerde in 1857, grotendeels met informatie van onderwijzer J. Kooij. Zijn waardering van bewoners en gewoonten blijft zijn persoonlijke beoordeling.
De tekst volgt de genoemde historische beschrijvingen en publicaties. De waarnemingen en oordelen blijven toegeschreven aan de betreffende schrijver; een terugblik op een oudere gebeurtenis is geen ooggetuigenverslag van die gebeurtenis.
Voor de eilandtaal is ook J. Kooijs tekst uit 1870 gebruikt, gepubliceerd door Johan Winkler in 1874. Oudere gebeurtenissen zijn aangevuld met de onder Bronnen genoemde historische publicaties. Eyntes verklaring en de gerechtelijke bijzonderheden zijn via latere geschiedschrijving overgeleverd. Zijn beschrijving van Vlielanders als bijzonder vredelievend is een persoonlijke beoordeling van de schrijver, geen telling van geweldszaken. Hij beschreef dit als een eigenschap van de Vlielanders, zonder voorbeelden met namen te noemen.