Oost-Vlieland in 1857: de Dorpsstraat, huizen en dagelijks leven
Schoolmeester J. Kooij en de Vlielandse taal in 1870
Hoofdonderwijzer J. Kooij schreef in oktober 1870 een Vlielandse versie van de gelijkenis van de verloren zoon. Johan Winkler publiceerde die in 1874 in zijn dialectverzameling. F. Allan beschreef in 1857 eveneens de eilandtaal.
De Vlielandse hoofdonderwijzer J. Kooij leverde in oktober 1870 een tekst aan voor de dialectverzameling van Johan Winkler. Winkler publiceerde die in 1874 als een weergave van de gelijkenis van de verloren zoon in het Vlielands. Kooij schreef de bijbelse gelijkenis in de plaatselijke spreektaal op.
De schoolmeester schrijft de taal zoals hij die hoort
Kooij begon zijn tekst met de woorden van een verteller die een verhaal inzet. De eerste zin luidt in zijn eigen spelling:
J. Kooij, oktober 1870 — oorspronkelijke woorden
"Deer was d'ris 'n man, hen die ad twie seens."
J. Kooij, oktober 1870; uitgegeven in 1874 (in modern Nederlands):
Er was eens een man en die had twee zonen.
In gewoon Nederlands betekent de zin dat er eens een man was die twee zonen had. Juist de geschreven vormen zijn van betekenis: deer voor daar, hen voor en, ad zonder begin-h en twie seens voor twee zonen. Aan het begin van de tweede zin spreekt de jongste zoon zijn vader aan met taat.
In de tekst gaan de zoon en de vader niet naar een huis in de gewone Nederlandse spelling, maar klinkt het woord op de manier waarop Kooij het vastlegde. Hij schrijft ook vormen als iis voor huis, nag voor nog, tud voor tijd en buuk voor buik. Winkler voegt op verschillende plekken aanwijzingen toe omdat de echte Vlielandse klanken volgens hem niet precies met gewone letters zijn weer te geven.
De h verschuift van plaats
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
De h ontbreekt soms waar hij hoort en wordt soms toegevoegd waar hij niet hoort. Hok klinkt zonder h en eer juist met h.
De uitgave uit 1874 gaat uitgebreider op deze eigenaardigheid in: de h wordt niet door iedere spreker op dezelfde manier geplaatst en laat zich moeilijk in een vaste spelling vangen.
De schoolmeester heeft dat in zijn tekst niet gladgestreken. Hij noteert geregeld hen voor en, hik voor ik, hop voor op en hantwoordde voor antwoordde. Daartegenover kan de h ontbreken bij woorden waar het Standaardnederlands die wel heeft. Die eigenaardigheid keert op veel plaatsen in het opgetekende verhaal terug.
Johan Winkler, 1874 (in modern Nederlands):
De Vlielandse tongval wijkt sterk af van de andere Noord-Hollandse en Nederduitse tongvallen. De uitspraak van veel klanken kan met letters onmogelijk nauwkeurig worden weergegeven. De h wordt weggelaten waar hij hoort en toegevoegd waar hij niet hoort. Die verwisseling volgt geen vaste regel: het gehoor van de spreker bepaalt de uitspraak en dat verschilt van persoon tot persoon. De oorzaak van deze bijzondere tongval ken ik niet. Of in het verdwenen West-Vlieland een andere tongval werd gesproken dan in Oost-Vlieland, is mij niet bekend.
In dezelfde uitgave staan ook veronderstellingen over de herkomst van de eilandbevolking. Die zijn hypotheses van de schrijver en geen afzonderlijke herinneringen van Kooij.
Woorden voor ouders en jonge kinderen
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Vader heet taat en moeder mem. Een pasgeboren kind heet bijtje of beitje, en een lief kind kostje. Openbaren heet openderen. Wie van de hak op de tak springt, gaat van het houtje op het stokje.
Kooijs tekst uit 1870 gebruikt taat telkens wanneer de kinderen zich tot hun vader richten. De woorden staan daardoor niet alleen in een lijst, maar ook op plaatsen waar vader en zoon met elkaar spreken.
Dezelfde taal klinkt niet bij iedereen gelijk
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Oudere eilanders spreken langzaam en slepend. Jongeren, en vooral vrouwen en meisjes, spreken korter en vlugger. Het verschil is zo sterk dat er bijna van een mannelijke en een vrouwelijke uitspraak gesproken kan worden.
Dat onderscheid tussen mannen en vrouwen is een beoordeling uit 1857, geen meting van het spreektempo.
De uitspraak van huis, paard, ijs en schuit wijkt sterk van die op het vasteland af. In de klankbeschrijving uit 1874 liggen sommige klanken tussen verschillende gewone klinkers in; het schrift geeft dat maar beperkt weer.
Hoofdonderwijzer Kooij schreef zijn dialecttekst in 1870. Hij had eerder ook veel informatie over het eiland aan F. Allan verstrekt voor diens boek uit 1857.
Het hele stuk van Kooij lezen
Johan Winkler drukte het volledige verhaal van de verloren zoon af, met versnummering van 11 tot en met 32. Daarna gaf hij een reeks verklaringen bij woorden en klanken. De door Kooij in oktober 1870 aangeleverde tekst en de toelichtingen van Winkler staan beide in Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon, deel 2 (1874), onderdeel 100: Het eiland Flieland. De originele spelling is daar volledig behouden.
Ook Allans beschrijving uit 1857 bevat in het hoofdstuk over de bevolking een eigen reeks bijzonderheden over het gesproken Vlielands. De aantekeningen achter in Allans boek vermelden daarnaast een plaatselijke mededeling van Kooij over het Oude-Huizer-lid en de onbekende naam Opmeer.
Verwante pagina's
Verhalen uit dezelfde periode
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Vlieland
Vlieland in de 19de eeuw
- Vlieland in de 19de eeuw: hoofdartikel
- Vlieland 1857 - seizoenen, voedsel, drinkwater en wintervoorraad
- Vlieland 1857 - dorpsstraat, woningen, school, armenzorg en gewoonten
- Vlieland 1857 - post, loodsen, haven, schipbreuk en redding
- Vlieland 1857 - duinen, zandverstuiving, stormvloed en landverlies
Bronnen
- J. Kooij, Vlielandse dialecttekst van oktober 1870, in J. Winkler (1874)
- Allan, gehele boektekst inclusief aantekeningen, 1857
F. Allan, Het eiland Vlieland en zijne bewoners (1857).
Johan Winkler (1874), de Vlielandse tekst van J. Kooij uit 1870.
Verantwoording
De tekst volgt de genoemde historische beschrijvingen en publicaties. De waarnemingen en oordelen blijven toegeschreven aan de betreffende schrijver; een terugblik op een oudere gebeurtenis is geen ooggetuigenverslag van die gebeurtenis.
Zo gaf de onderwijzer aan Winkler een bron voor de uitspraak, voor de woordvolgorde en voor alledaagse vormen tegelijk.
De beschrijving van het dialect door F. Allan uit 1857 en de tekst van Kooij uit 1870 zijn verschillende bijdragen. Winklers beoordelingen en hypotheses staan in zijn uitgave uit 1874; de gelijkenis is een taalvoorbeeld, geen autobiografisch verslag van Kooij.
Allan vermeldt Kooijs hulp in zijn voorwoord, maar schrijft niet bij iedere zin welke woorden van de schoolmeester afkomstig zijn.