Oost-Vlieland in 1857: de Dorpsstraat, huizen en dagelijks leven
F. Allan beschreef in 1857 de huizen, waterputten, school, armenzorg en gewoonten van Oost-Vlieland. Hij kreeg daarbij informatie van de plaatselijke onderwijzer J. Kooij.
De hoofdstraat met bomen en rode huizen, 1857
F. Allan, 1857 — oorspronkelijke woorden
"Oost-Vlieland was, vooral ten tijde van deszelfs vroegeren bloei, toen het uit drie regte straten bestond, een regt bevallig, wel bebouwd dorp."
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
In vroegere tijden van voorspoed bestond Oost-Vlieland uit drie rechte straten. Het was toen een aantrekkelijk en goed bebouwd dorp. Tegenwoordig bestaat het voornamelijk uit één rechte straat. Het midden van de vroegere bestrating is vervangen door . Aan beide kanten van die rijweg loopt een breed, bestraat voetpad. Hoge bomen staan tussen de weg en de voetpaden. Het dorp verkeert niet meer in de welvaart van vroegere tijden. Het is verarmd en meer vervallen geraakt. Binnen de bebouwde dorpskom staan ongeveer 120 huizen, gewoonlijk opgetrokken uit rode baksteen en over het geheel ruim ingericht. Vroeger telde het eiland ongeveer 700 huizen. In Oost-Vlieland zijn er nu nog ongeveer 120.
Iedereen is verplicht de straat vóór zijn eigen woning te onderhouden. De toestand van dat deel van de weg behoort dus tot de zorg van het betreffende huishouden.
Een oud herenhuis waar De Ruyter verbleef
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Wanneer de Hollandse oorlogsvloot bij of onder Vlieland voor anker lag, verbleef Michiel Adriaanszoon de Ruyter in een ruim, dubbel herenhuis in Oost-Vlieland. Dat huis is nog maar enkele jaren geleden gesloopt. Ernaast stond een ander groot gebouw van ouderwetse bouw. Beide huizen herinnerden aan de tijd waarin de plaats welvarender was dan nu. Mocht ooit de worden doorgraven, dan kon er een doorlopende haven komen van de naar de haven of de Sloot. Een dergelijke haven zou koopvaardijschepen een veiligere ligplaats bieden dan de open rede en zou Vlieland opnieuw welvaart kunnen brengen.
Water halen bij de duinen, 1857
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Even buiten het dorp, aan de voet van de duinen, ligt een grote waterput. Hij kan genoeg gezond drinkwater bevatten voor 1600 mensen. Schepen komen er water halen, al gebeurde dat vroeger veel vaker dan tegenwoordig. Midden in de Groote Straat, ook de Langestraat genoemd, bevinden zich bovendien drie . Die zijn bij brand onmisbaar.
F. Allan, 1857 — oorspronkelijke woorden
"Nog is er eene put aan het Westeinde van het dorp, tegen de duinen, die water oplevert even goed als regenwater, waarom in den zomer van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat, waterdragers van en naar die put gaan, om zich van dat water te voorzien."
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Er is nog een put aan het westelijke einde van het dorp, tegen de duinen. Het water is even goed als regenwater. Daarom lopen waterdragers in de zomer van vroeg in de morgen tot laat in de avond heen en weer om er water te halen.
Aan het westelijke einde van het dorp, tegen de duinen, is nog een put. Het water daaruit is even goed als regenwater. In de zomer lopen de waterdragers de hele dag heen en weer om er water te halen: vroeg in de morgen beginnen zij al en tot laat in de avond blijven zij bezig. Het onderhoud van al deze putten wordt betaald en verzorgd door de administratie van de . Daarvoor betaalt ieder gezin dertig cent per jaar. De bijdrage geldt per huishouden.
De kerk en de wezen, beschreven in 1857
F. Allan, 1857 — oorspronkelijke woorden
"Tegenwoordig is de kerk een goed onderhouden kruisgebouw, zonder orgel of toren doch van binnen bevat zij eene gaanderij, die vroeger tot zitplaats der weezen diende, doch thans niet meer in gebruik is."
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
De goed onderhouden kerk heeft de vorm van een kruis. Er is geen orgel en geen toren. Binnen bevindt zich een galerij waarop vroeger de wezen zaten; deze wordt niet meer gebruikt.
De hervormde kerk is een goed onderhouden gebouw in kruisvorm. Een toren of een orgel heeft zij niet. Binnen bevindt zich een . Vroeger zaten de wezen daar. Tegenwoordig wordt die plaats niet meer gebruikt. De kerk en de pastorie zijn in 1840 flink verbeterd. Het Rijk gaf duizend gulden en het fonds voor noodlijdende kerken eveneens duizend gulden. De overige kosten kwamen ten laste van de kerkelijke gemeente. Een van de koperen lichtkronen verdient afzonderlijke aandacht. Zij is een geschenk van de vlootvoogd Michiel Adriaanszoon de Ruyter en draagt zijn afbeelding.
De hervormde gemeente telt ongeveer 650 , van wie ongeveer 300 zijn. Zij behoort tot de Alkmaar, in de ring van de eilanden.
Predikanten en de vroegere inkomsten van de kerk
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Voordat Oost- en West-Vlieland ieder een eigen hervormde gemeente kregen, diende Willem Gillesz. beide dorpen als predikant. Hij werd in 1575 beroepen en in 1577 ontslagen. Hendrik Pieters Dockman kwam in 1583 en vertrok in 1597 naar Venhuizen. Het volgende jaar kreeg Oost-Vlieland met Jan Dibbitsz. een eigen predikant. De voorganger van de huidige kerk was vóór de Hervorming een rooms-katholieke parochiekerk. In 1415 was Engelbertus Willemszoon uit Rotterdam pastoor. Hoewel hij niet steeds aanwezig was, ontving hij jaarlijks zes Vlaamse ponden, oftewel 36 Hollandse guldens. De pastorie had voordien land waarop vijftien runderen konden weiden, maar die grond was door de zee verzwolgen.
De inwoners brachten geld op om een plaatselijke geestelijke te onderhouden. Er werd een geheven voor mensen en vee. Voor acht 'hoofden' moest men één Filipsgulden, omgerekend naar het geld van 1857: 1 gulden en 25 cent, en een hoeveelheid boter betalen. De totale inkomsten van de pastorie beliepen volgens de oudere opgave 90 Rijnse of 125 Hollandse guldens. De koster werd door kerkmeesters en huislieden aangesteld en had geen vast inkomen. De graven van Holland droegen de pastoor voor; de officiële bevestiging moest door de kerkelijke functionaris van Utrecht gebeuren. Omdat de pastorie haar vroegere land had verloren, brachten de inwoners ook vrijwillig geld op om een onderpastoor te onderhouden.
De doopsgezinde kerk werd een magazijn
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Ook de hebben hier een gemeente gehad. Doordat het aantal leden bleef afnemen, hield die op te bestaan. Hun vroegere kerkgebouw werd eerst gebruikt als pakhuis voor goederen die van gestrande schepen afkomstig waren. Tegenwoordig liggen er scheeps- en andere materialen van het loodswezen opgeslagen. De laatste doopsgezinde predikant was Adriaan Vrijer, die in 1778 begon en twintig jaar later overleed.
Honderdtwintig schoolkinderen, 1857
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
In 1839 is een goed ingerichte school gebouwd. Gewoonlijk komen daar ongeveer 120 kinderen, van vier tot veertien jaar oud. De eerste steen werd gelegd door D. C. Harinck, op het eiland en voorzitter van de plaatselijke schoolcommissie. Het onderwijs is in de laatste tien jaar veel beter geworden. Elk kind kan nu gebruikmaken van het openbare onderwijs en hoort die mogelijkheid zoveel mogelijk te benutten. Vroeger was onderwijs lang niet zo algemeen. Onder de oudere eilanders zijn daarom nog veel mensen die niet kunnen lezen en schrijven.
Dat het eiland gezond is, wil niet zeggen dat ziekten ontbreken. Minder dan twintig jaar geleden trof de bijna ieder huishouden: in veel gezinnen waren een of meer mensen ziek. Minder dan tien jaar geleden overleden er velen aan . Kinkhoest en mazelen hebben de school bijna geheel ontvolkt.
Het raadhuis van 1855
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Het nieuwe raadhuis is in 1855 bij openbare aanbesteding aangenomen door P. Pronk van Texel, voor 2220 gulden. Het staat aan de noordkant van de Groote Straat, tegenover de school, gedeeltelijk op de plaats van het oude raadhuis. Een houten hek scheidt het gebouw van de weg. Het is niet groot: tien Nederlandse lang en vijf ellen breed of diep. Midden in de voorgevel bevindt zich een dubbele deur. Daarachter ligt een gang of portaal van waaruit de deuren van de verschillende vertrekken uitkomen. Rechts is de raadkamer, links de . Beide vertrekken hebben het nodige meubilair, kasten voor het gemeente-archief en uitsparingen om kachels neer te zetten.
Op de zolder staat een uurwerk tussen vier stijlen. Daarop rust een kleine koepeltoren. Die is helaas te laag gemaakt: het geluid van de klok kan niet in de hele gemeente gehoord worden. Veel bijzonders is er verder niet in het gebouw. Wel hangt er een schilderij van de kerk van het verdwenen West-Vlieland. Ook zijn er een zwaard en een speer bewaard, herinneringen aan de tijd waarin Vlieland zijn eigen rechtspraak bezat. Dat bijzondere rechtsstelsel eindigde in 1811. Het zwaard heet het "zwaard van Justitie". Het herinnert met de speer aan de eigen rechtspraak van het eiland, waarbij het gerecht in hoogste instantie recht kon spreken.
Rechtspraak en straffen bij het oude raadhuis
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Toen het eiland nog zelf recht mocht spreken, werden in het raadhuis ook zware strafzaken behandeld. Zo werd de moordenaar van de moeder van Koert Smit, logementhouder op Vlieland, hier levend . Aan de voorgevel van het oude raadhuis hing een ijzeren beugel met twee kei- of rolstenen. Zo'n beugel werd een vrouw die buiten het huwelijk seks had gehad om de hals gehangen, waarna zij aan het publiek werd getoond. Die strenge wetten moesten de zedelijkheid handhaven. Die strengheid is een krachtig bewijs van de vroegere "reinheid van zeden" van de Vlielanders.
Een concreet beschreven geval is de moordzaak van Jantje Prangers uit 1807. Eynte Harmensz werd op 16 augustus 1807 veroordeeld tot radbraken. De straf werd op 13 april 1808 uitgevoerd in de tuin achter het toenmalige raadhuis. Dat oude gerechtsgebouw werd later vervangen door het raadhuis van 1855.
Het West-Vlielandse armenhuis naast het raadhuis
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Naast het raadhuis staat een klein schuurtje. Het is het overblijfsel van een veel groter gebouw waarin arme oudere bewoners van West-Vlieland werden opgenomen nadat hun dorp was weggespoeld. Het heette het West-Vlielandse Armhuis, om het te onderscheiden van het armenhuis van Oost-Vlieland. Er was vroeger ook een afzonderlijk weeshuis. Dat is opgeheven. Nu draagt de de zorg voor de wezen, die verblijven in hetzelfde huis als oude mannen, oude vrouwen en kinderen. De gewone naam van die instelling is het Armhuis.
Voor vierentwintig schipbreukelingen kleding klaar
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Er is op Vlieland een voorziening om arme schipbreukelingen op te vangen. In het Armhuis worden voortdurend hemden en andere kant-en-klaar gemaakte kledingstukken bewaard voor vierentwintig mensen die uit zee gered zijn. De voorraad ligt gereed voordat schipbreukelingen aan land worden gebracht.
Kinderen met bootjes op de Waard
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Elk jongetje heeft een klein scheepje. In de zomer, wanneer bij hoog water de aan de zuidkant van het eiland onderloopt, laat hij dat bootje daar varen. Bij laag water valt de Waard bijna helemaal droog. Hoewel bijna alle Vlielandse jongens later zelf moeten varen, wordt er nauwelijks gezwommen. Bijzondere kinderspelen of vermaken die elders onbekend zijn, worden verder niet genoemd. Ook voor volwassenen worden geen andere uitsluitend Vlielandse feestgebruiken genoemd dan de begrafenisgewoonten.
Spijzen, bezoek en feestelijke bijeenkomsten
F. Allan, 1857 — oorspronkelijke woorden
"Jegens vreemdelingen zijn zij voorkomend en dienstvaardig, en met eenvoudige hartelijkheid deelen zij van hetgene hunne tafel oplevert mede."
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Over het geheel genomen maken de Vlielanders een gunstige indruk. Tegen vreemdelingen zijn zij vriendelijk en behulpzaam. Een bezoeker mag eenvoudig mee-eten van wat er op tafel staat. De gewone levenswijze is sober: men is tevreden met eenvoudig eten en drinken. Bij feesten, partijen of bijeenkomsten met bekenden wordt van die dagelijkse soberheid afgeweken. Ook daarbij verliest men de matigheid niet uit het oog. Eenvoudige gulheid en ongekunstelde vrolijkheid hebben er de overhand. Onder elkaar leven de inwoners in vrede. Voor mooie kleren is men gevoelig, vooral de jongeren. Wat elders volgens de laatste mode fraai gevonden wordt, wil men hier ook dragen.
De afzondering op een eiland verhindert niet dat de meisjes en jongens de mode volgen. Men aapt ook hier na wat de mode voorschrijft.
De loodsen, vreemdelingen en de reputatie van het eiland
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
De loodsen ontmoeten voor hun werk voortdurend vreemdelingen. Zeevaart geeft mensen ervaring met de wereld en met uiteenlopende mensen. Dat verkeer kan ook tot buitensporigheden leiden, maar het zou niet eerlijk zijn om de Vlielanders daarom een ongunstig oordeel over hun gedrag te geven. Over dronkenschap, vechtpartijen en dergelijke uitspattingen valt hier maar zelden te klagen. Een dronkaard of losbandige wordt er algemeen geminacht. De Vlielanders zijn in beschaving niet achter bij inwoners van andere plaatsen aan zee.
Vrijen en nachtelijke ontmoetingen, 1857
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Van het oude is nog over dat geliefden en verloofden elkaar meestal in de nacht ontmoeten. Zij geven daarvoor een groot deel van hun nachtrust op. Zulke ontmoetingen duren doorgaans voort totdat een huwelijk noodzakelijk is geworden. Tot eer van de Vlielandse jongemannen moet worden gezegd dat zij hun meisje niet verlaten wanneer trouwen noodzakelijk is geworden. Zij trouwen met haar, ook wanneer er onvoldoende middelen zijn om van te leven.
Begrafenisgebruiken, beschreven in 1857
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Bij een overlijden wordt 's nachts een lampje brandend gehouden in de kamer waarin het lichaam ligt. Dat gebeurt hoewel bijna alle bewoners protestants zijn. Vrienden en bekenden bezoeken het gedurende de dagen vóór de begrafenis om te rouwklagen. Hoe meer bezoekers er komen, hoe groter de eer voor de overledene en voor de familie die achterblijft. Voor de begrafenis worden geen afzonderlijke uitnodigingen verstuurd. Wie mee wil gaan, komt uit eigen beweging op de dag van de begrafenis naar het sterfhuis en loopt vervolgens met de overledene naar het graf. Vrouwen dragen bij die gelegenheid een sluier.
Het gesproken Vlielands in 1857
F. Allan, 1857 — oorspronkelijke woorden
"Even als op het eiland Marken, worden vader en moeder ook hier taat en mem genoemd."
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
De Nederlandse taal wordt op Vlieland met een eigen uitspraak gesproken. Voor die uitspraak zijn niet gemakkelijk vaste regels te geven. Dezelfde klank wordt in verschillende woorden op verschillende manieren uitgesproken. De h wordt vaak weggelaten waar hij wel moet worden uitgesproken, en juist toegevoegd waar hij niet hoort. Zo hoor je ok voor hok en heer voor eer. Ook klinkers wisselen. Paard wordt met een ee-klank in plaats van aa uitgesproken, en de woorden ijs en huis klinken op een bijzonder verwisselde manier: huis voor ijs en ies voor huis. Het Posthuis wordt dan post-ies. Schuit klinkt als schijt of, kort uitgesproken, schiet. De oudere bewoners spreken in het algemeen langzaam en slepend.
De jongere mensen, vooral vrouwen en meisjes, spreken sneller en korter. Het verschil lijkt bijna op een mannen- en vrouwenuitspraak.
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Net als op Marken heet vader taat en moeder mem. Een pasgeboren kind heet een bijtje of beitje. Een lief kind is een kostje. Het woord voor openbaren is openderen. Wie van onderwerp naar onderwerp springt, doet dat hier van het houtje op het stokje.
Schoolmeester J. Kooij stelde in oktober 1870 een afzonderlijke tekst in het gesproken Vlielands op. Die is te vinden in het artikel over Kooijs Vlielandse dialecttekst. Zijn eigen dialecttekst staat los van Allans tekst uit 1857.
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
Er bestaat op het eiland geen werkelijk afzonderlijk taaleigen en bijzondere uitdrukkingen en spreekwoorden komen er hoogst zelden voor.
Dat is zijn beoordeling; hij geeft er zelf de voorbeelden bij die hierboven staan.
Wintervoorraden en werk, 1857
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
De tuinen rond Oost-Vlieland leveren voornamelijk groenten voor de keuken, wat peulvruchten en bloemen voor het genoegen. Sinds 1843 is de teelt van aardappelen uitgebreid. In ontgonnen delen van de duinen groeien aardappelen van uitstekende kwaliteit. De twee velden heten het Oostersche en het Westersche Veld. Het Westersche Veld verliest voortdurend grond aan de zee.
Het eiland brengt niet genoeg gras en hooi voort voor het vee. Hooi komt van elders, net als het grootste deel van de voedingsmiddelen, kledingstoffen en brandstoffen. Veel wordt uit Harlingen aangevoerd of door eigen schippers gehaald. Vóór de winter moet elk huishouden voedsel en andere benodigdheden inslaan alsof men een lange zeereis gaat ondernemen. Wanneer ijs op het water ligt of de winter lang aanhoudt, kan het verkeer met de vaste wal geruime tijd helemaal stilvallen. De konijnen in de duinen worden vooral 's winters met netten, strikken en geweren gevangen. Het vlees wordt gewoonlijk gegeten en de vellen worden uitgevoerd.
Van de mosselbanken ten zuiden van het eiland haalt men vooral in de winter mosselen voor eigen gebruik. Bij nood hadden arme inwoners zich in vroegere tijden met mosselen moeten voeden. De gevangen bot is bijzonder goed van smaak, hoewel de visserij maar weinig mensen werk verschaft. Sommige loodsen vissen naast hun gewone werk.
De verschillende werkzaamheden in voorjaar, zomer, herfst en winter zijn uitvoeriger opgenomen in het leven op Vlieland in de seizoenen van 1857.
Stormwater tussen de huizen in februari 1825
F. Allan, 1857 (in modern Nederlands):
In de avond van 3 februari 1825 draaide de storm uit het westnoordwesten steeds verder aan, totdat hij een orkaan werd. Het zeewater werd tot 3,05 Nederlandse el boven het gewone peil opgestuwd en stond in het dorp in de huizen. Aan de zuidkant werden veel wallen, hekken en de onderste delen van huisfunderingen losgerukt en weggeslagen. Voorraden levensmiddelen die achter in de huizen lagen, spoelden weg of bedierven door het zoute water. Ook andere huisraad werd meegenomen of beschadigd. Na deze stormvloed is een nieuwe haven aangelegd, die in 1829 gereedkwam. Maar door een zandplaat voor de havenmond en de geringe diepte van de Sloot kunnen grote koopvaardijschepen er nauwelijks binnenkomen.
In 1826 is aan de zuidkant van het dorp een zeedijk van 725 el aangelegd. Een aansluitend oeverwerk langs het Oostersche Veld werd van 1832 tot 1838 gemaakt. Stond sinds 1838 een lichttoren op de hoogste duin ten westen van het dorp. Inclusief het duin lag de top veertig Nederlandse ellen boven hoogwater. Niet ver daarvan had vroeger een vuurbaak met een kolenvuur gestaan. Op de plaats van die baak stond nu een gedenkteken voor generaal Kraaijenhoff, bij een meetpunt dat was gebruikt voor zijn kaart. De positie is 53° 17' 48" noorderbreedte en 5° 3' 19" oosterlengte. Aan de noordkant van het dorp stond ook een korenmolen, die tegelijk als herkenningspunt voor schepen diende.
Wat is nog te zien?
- Het lange tracé van de Dorpsstraat in Oost-Vlieland, waar Allan de rijweg, voetpaden en hoge bomen beschreef.
- De Nicolaaskerk en het kerkhof met historische grafstenen.
- Het historische raadhuis aan de Dorpsstraat, dat in 1855 werd gebouwd.
- Museum Tromp's Huys in de Dorpsstraat, waar de geschiedenis van het eiland wordt getoond.
- De duinen achter het dorp en de kustlijn waar drinkwaterputten, dijkwerk en zandverstuiving van belang waren.
Verhalen uit dezelfde periode
Rechtspraak en verwante zaken
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Vlieland
Dagelijks leven
Bronnen
F. Allan, Het eiland Vlieland en zijne bewoners (1857), hoofdstukken II-IV en aantekeningen.
H. Scholtmeijer, Veranderingen in het Vlielands (2000), over de rol van schoolmeester Kooij.
Verantwoording
De tekst is vergeleken met Allans uitgave van 1857; zijn oordelen en overgenomen mededelingen zijn als zodanig herkenbaar gehouden. De oorspronkelijke woorden staan in geel, korte vertalingen in grijs en het verhaal in modern Nederlands op wit.
De tekst volgt de genoemde historische beschrijvingen en publicaties. De waarnemingen en oordelen blijven toegeschreven aan de betreffende schrijver; een terugblik op een oudere gebeurtenis is geen ooggetuigenverslag van die gebeurtenis.
Allans mededelingen over oude straffen zijn als zijn terugblik uit 1857 weergegeven. Het oorspronkelijke vonnis en de uitvoeringsrekening van de zaak-Koudenburg zijn hier niet zelfstandig getranscribeerd; datum en plaats van uitvoering volgen de genoemde latere publicatie.